Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 180.4

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 180.4

Language
Sanskrit

180.4

"agraṇīḥ bhavati" - iti | agniśabdaṃ vigṛhya vākyīkṛtya kṛtavākyapadavarṇaniṣkarṣaṇasamudāyopajanitasya agniśabdasya agraśabdāt gakāramupalabhya agraśabdaṃ karmābhidhāyinaṃ pūrvapadatvena vyavasthāpya nayatiṃ ca paramuttarapadasthaṃ karttavyārthātmane vyavasthāpya agniśabdaṃ nirāha || atha ko'rthaḥ 1 iti | sarveṣvartheṣvasāvātmānamagraṃ nayati, sarvatra tathopakaroti yathā agraṃ sampadyata ityarthaḥ | agraśabdaḥ pradhānavācī, sa eva vo agraṃ nayati | senāṃ vā agre nayati saināpatye'vasthita ityeke, vijñāyate hi,-"agnirvai devānāṃ senānīḥ" iti || athavā "agraṃ yajñeṣu praṇīyate" prathamaṃ yajñeṣu praṇīyate, na tāvat kiñcidapyanyat kriyate yāvadayaṃ na praṇīyata iti, tato'smin vratamupetyānyāni karmāṇi kriyanta iti || athavā- "aṅgaṃ nayati sannamamānaḥ" yannāyaṃ sannamayati sādhanatvena vaidike vā laukike vārthe, tatra sannamamāna evātmānaṃ pradhānīkṛtya sarvamanyadātmano'ṅgatāṃ nayati guṇīkarotītyarthaḥ || athavā - "aṅgaṃ nayati sannamamānaḥ" tṛṇe vā kāṣṭhe vā yanna sannamati āśrayati, tat ātmano'ṅgatāṃ nayati, ātmasāt karotītyarthaḥ |
7 |
14 |