Yāska's Nirukta 180.6
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 180.6
- Language
- Sanskrit
180.6
“tribhya ākhyātebhyo jāyate iti śākapūṇiḥ” | trayāṇāmākhyātānāmabhidheyāḥ kriyā atra lakṣyante, tā upādāya hetutvenāgniśabda ātmānaṃ labhate | tadyathā,“itāt” ‘iṇa gatau ( adā0 pa0 )’-ityasmādityarthaḥ | “aktān, dagdhād vā” anaktervā dahatervā vikalpa etayoḥ | tataḥ “nītāt” iti, ‘ṇīñ prāpaṇe ( bhvā0 pa0 )’-ityetasmāt | dhātavaḥ kevalaṃ nirdiṣṭāḥ || kiṃ kuta ādatte ? ityata āha,“sa khalu” śākapūṇiḥ “eteḥ” dhātoḥ “akāram ādatte” || nanveterdhātorekāra eva nāsti, ataḥ kimādatte ? | satyam-nāsti, varṇasāmānyena tadvikāramādāya iṇo'rthadarśanāt agnau, śabdārthasambandhanityatvāt, arthe ca guṇabhūtatvācchabdasya, tataḥ taṃ vyāpādayatyakāratvena || athavā-rūpānekatvādiraṇo yathāvasthitasyākāro bhavati, tathā rūpamavasthāpya tato'kāramādatte | darśitaṃ caitat-“eteḥ kāritaṃ ca yakārādiṃ cāntakaraṇam”-ityatra, bhavati cāsya ṇyante rūpam ‘āyayati’-iti, atra akāraḥ, tataḥ ādatte || “gakāram, anakteḥ vā dahateḥ vā” kṛtakutva-[ jaśtva-kṛtaghatva ] jaśtvayorvikalpena || “nīḥ paraḥ” eṣa hrasvaḥ | eti ca vyanakti ca rūpāṇi, athavā-eti ca dahati ca, nayati ca havīṃṣi devebhyaḥ iti agniḥ sārdhīyastaraḥ | etā etaddhātuvācyāḥ kriyāḥ eṣa karoti iti “agniḥ” |
14 |
tasyaitallakṣitalakyapradhānastutisambandhamabhidhānamupalakṣya devatāpadāsamāmnāye samāmnātamagniriti, tasya “agnimīḷe”-ityetatpramukhā agnikarmaliṅgaliṅgitāḥ sarvā āgneyya
ṛcaḥ udāharaṇam | na punarasati kāraṇe mukhyātikramo nyāyya iti ṛgvedaprathamāmimāsṛcamudājahāra “tasya eṣā bhavati”-iti,-
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit