Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 181.1.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 181.1.1

Language
Sanskrit

181.1.1

“a̱gnimī̍ḷe ( ṛ0 saṃ 1, 1, 1, 1 )” -iti | madhucchandasa ārṣam | gāyatrī | āśvine viniyogaḥ || yaḥ agniḥ devapurohitaḥ pākayajñe, asmākaṃ yajñe yaśca ṛtvik, hotā yajñasya, ratnadhātamaśca dātṛtamo ratnānām, tamahama ratnāni yāce iti samastārthaḥ || athaikapadaniruktam --“īḷiḥ” dhātuḥ “adhye ṣaṇārmā” yācñākarmeha, anyatra “pūjākarmā vā” api || “purohitaḥ vyākhyātaḥ”-“pura ena dadhati”-iti || “yajñaḥ ca” vyākhyātaḥ,-“prakhyātaṃ yajatikarmā”-iti || “devaḥ” “dānād vā” dadāti, hyasau aiśvaryāṇi || “dīpanād vā” dīpayati hyasau tejomayatvāt || “dyotanād vā” dhātvanyatvamarthaikatvam || “dyusthāno bhavatiiti vā” pakṣe arthavattvaṃ nirvacanasya | athavā-agnīndrāvapi dyusthānau, sāmānyaṃ hi dyauḥ sthānaṃ devatānām, tayostu karmādhikārasthāne viśiṣṭe pṛthivyantarikṣe | “hotāraṃ=hvātāram” devatānām || “aurṇavābhaḥ” tu “juhoteḥ” ‘hu dānādānayoḥ ( ju0 pa0 )’-ityasya manyate “hotā iti” || “ratnadhātamam=ramaṇīyānāṃ dhanānāṃ dātṛtam” | 7 | 15 | tataḥ “tasya” eva agneḥ “eṣā aparā” ṛk “bhavati” samānasaṃhitatvādapa- śete vā dvitīyetyarthaḥ || sā punaḥ kimartham ? iti | amunā prakāreṇa sarvā etasyāmudāharaṇametatkarmayuktā ṛca upekṣyā ityupapradarśanārtham ||

Linked texts (1)