Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 181.1.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 181.1.2

Language
Sanskrit

181.1.2

"agniḥ pūrvebhiḥ (ṛ0 sa0 1, 1, 1, 2, )"-iti | pūrvayaiva samānārṣaviniyogacchandaskā || tadvṛttamuttaratrāpekṣya yadvṛttamadhyājahāra bhāṣyakāro yattadornityasambandha iti darśayan|"agniḥ yaḥ” “pūrvebhiḥ”-“pūrvaiḥ"cirantanaiḥ “ṛṣibhiḥ” “īḍitavyaḥ” īḍanaṃ pūjanamarhati, "asmābhiśca" "nūtanaiḥ” īḷitavya iti varttate || sa kiṃ karoti ? ityākāṃkṣāṃkṣite nirākāṅkṣaṃ kriyate,-“saḥ devān” “iha” etasmin karmaṇi asmākam "āvahatu” iti loṭā nirāha bhāṣyakāraḥ āśiṣamākāṅkṣitāmapekṣya || ṛjvekapadaniruktam | 7 | 16 | saṅkīrṇatvādagnyabhidhānasya ataḥ para vicāraḥ,-“sa na manyeta”-ityevamādinā ākṣipya vicāraḥ || nanu nitye svārthābhidheyasambandhe abhidhānānāmarthāntaravṛttitaiva nāsti, kutaḥ saṅkaraḥ ? iti | athāstyarthāntaravṛttitā | jahatsvārthamarthāntaramupasakrāmannanityatāṃ sambandhasya dyotayati | naiva jahatsvārthamabhidhānamabhidheyāntare varttate || kiṃ tarhi ? | dve hyabhidhānasya śaktī gauṇī mukhyā ca | tayorgauṇī guṇasāmyāt, yasmāt kasmāñcit guṇāt sarvatra varttate, tasyāstathāvidha eva sambandhaḥ, sarvārtho nityaḥ samarthaprakaraṇopapadaparatantraḥ | mukhyatve viniyogena lokavedaprasiddhayā sva evārthe varttate | tadevamasaṅkare'pi śabdānāṃ mukhyagauṇārthavarttināṃ saṅkara ivāmedhasāṃ pratibhāti | kva kasya śabdasya gauṇī śaktiḥ ? kva kasya mukhyā ? iti tampravivekārthamidamupoddhānti codakarūpeṇa "sa na manyeta” iti saḥ śiṣyaḥ, na manyeta na jānīyāt-samyagetadabhihitam “ayamevāgniḥ” pṛthivīsthānaḥ “iti" || kasmāt

Linked texts (1)