Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 186.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 186.1

Language
Sanskrit

186.1

"vaiśvānaraḥ"-iti vaktavyam, tadarthamupodvadanti-"vaiśvānaraḥ kasmāt ?" iti | "viśvān narān" ito lokāt amuṃ loka 'nayati" hetukarttṛtvena sarvāsu pravṛttiṣu ayameva narān nayati | yathā pañcāgnividyāyāmucyate-"api vā sati tasmin sarvāḥ pravṛttayaḥ phalavatyo narāṇāṃ bhavantīti hetukartṛtvena sarvāsu pravṛttiṣvayameva narān nayati pravarttayatīti vaiśvānaraḥ" || athavā-"viśve enaṃ narāḥ nayanti iti vā" karmakārakam, sa nīyamānaḥ tāsu tāsu kriyāsvaṅgabhāvaṃ naraiḥ karma sampadyete || "api vā viśvānaraḥ eva" kaścit "syāt" | sa punaḥ kasmāt ? "pratyutā sarvāṇi bhūtāni" viśvāni hyasau bhūtāni prati ṛtaḥ praviṣṭa ityarthaḥ | "tasya" viśvānarasya apatyaṃ "vaiśvānaraḥ" |
7 |
21 |
"tasya" vaiśvānarasya "eṣā" prādhānyastutirṛk "bhavati"-||
"vaiśvānarasya sumatau (ṛ0 saṃ0 1, 7, 6, 1) "-iti | kutsasyārṣam | pṛṣṭhyābhiplavayoścatuthapañcamayorahvorabhimārutasya pratipat || "itaḥ" pṛthivīlokāt oṣadhivanaspatibhyaḥ yaḥ “jātaḥ" "viśvam idaṃ vicaṣṭe" "sarvamidamabhivipaśyati” yaścābhidraṣṭavya upakārakatvena, darśayati vā prakāśakatvena | yaśca “yatate” “saṃyatate” "sūryeṇa” saṅgacchate svena bhāsā | "rājā” ca “yaḥ” “bhuvanānāṃ” “sarveṣāṃ bhūtānām” “abhiśrīḥ” “abhiśrayaṇīyaḥ" āśrayaṇīyaḥ | "tasya vayam" evaṅguṇayuktasya “vaiśvānarasya" nityaṃ "sumatau” “kalyāṇyāṃ matau" upakārapravṛttāyāmātmano yathābhimatārthasādhikāyām “syām”-- ityetat āśāsmahe | loke'pi hi stūyata eva pūrvam, paścāt prārthayata ityācāryyaḥ paśyan mantre'nvayameva nyāya ityupapradarśanārthaṃ padānāṃ kramaṃ bibheda, kalyāṇyāṃ matau syāmetyāśiṣā ca samāpayāñcakre || anekātiṅi caitasmin mantre pratitiṅ vākyabhede prāpte yattadoradhyāhāreṇa “rājā yaḥ sarveṣāṃ bhūtānāmabhiśrayaṇīyaḥ, tasya vayaṃ vaiśvānarasya kalyāṇyāṃ matau syāma"ityekavākyatayā sāmarthyamudbhāvayāñcakāra | eko'trārthapatirvaiśvānaraḥ, yataḥ kalyāṇī āśāsyate matiḥ, tamebhiḥ śabdairabhiṣṭhauti, santiṣṭhate stutiriti | ayamekavākyatānyāyaḥ prāyaśo mantreṣu, kvacit punaḥ pratyākhyātamarthamapekṣya ekasminnapi mantre vākyabhedo bhavatyeva | tadyathā,-“ṛcāṃ tvaḥ poṣa̍m (ṛ0 saṃ0 8, 2, 24, 6) "-ityatra pratipādaṃ vākyasamāptiḥ | anekeṣāmapi ca mantrāṇāmākāṅkṣatārthināṃ parasparamekavākyatā bhavati, tadapi copapradarśayiṣyati (12 | 22-25)-"yenā̍ pāva̱ka cakṣa̍sā (ṛ0 saṃ0 1, 4, 8, 1)”-ityatra |
7 |
22 |
katham ? iti | ata āha-“pra nū mahitvam ( ṛ0 saṃ0 1,4,25, 6 )”-iti | nodhasa ārṣam | triṣṭup | vaiśvānaro'gnirdevatā || “pravocam” “prabravīmi” aham | “mahitvam” “māhābhāgyam” stutyā || kasya ? “vṛṣabhasya” “varṣiturapām” | “yam” anye'pi “pūravaḥ” “pūrayitavyāḥ manuṣyāḥ” kāmaiḥ, “vṛtrahaṇam” “meghahanam” “sacante” “sevante” “varṣakāmāḥ” stutibhiḥ | tanmāhābhāgyaṃ prabravīmi,yadasau varṣitā “vaiśvānaraḥ” “agniḥ” “dasyuṃ” dāsayitāramupakṣayitāraṃ rasānām, śuṣyanti hi tadanudgame śaśyāni, karmaṇāṃ vopadāsayitāramanāvṛṣṭidvāreṇa, taṃ dasyum, “śambaram” “megham” udakavantamūdakapūrṇam, “jaghanvān” hatavān,-bhṛśam, “avabhet” “avābhinat” vyadārayat,-vidārya ca “adhūnot” varṣabhāvenākampayat akṣārayat “kāṣṭhāḥ” apaḥ | yaḥ, tasyāhaṃ varṣaprāptyarthaṃ pravocaṃ māhābhāgyam, sa varṣasvabhāvakamityabhiprāyaḥ ||
evametasmin mantre vaiśvānarasya varṣakarmaṇaikavākyatāsambandhāt nānyo madhyamāt vaiśvāra ityācāryā manyante | sthitaṃ tāvadevam |
7 |
23 |
"atha asau ādityaḥ, - iti pūrve 'jñikāḥ” | asāviti karmātmanainamupadiśan vīti, mā bhūt gauṇaḥ kaścit pratyaya iti | pūrve iti vidhimantrārthavādebhyo yajñasatattvajñīyainaṃ yajñaṃ prayogataḥ prathamaṃ ye cakruḥ, te “pūrve yājñikāḥ” sākṣātkṛtadharmāṇa ityarthaḥ | enamevamāhuḥ - 'athāsau ādityaḥ iti' || kayā punarupapattyā ta evamāhuḥ ? iti vedhyanukaraṇaprasiddhyā - ||

Linked texts (1)