Yāska's Nirukta 186.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 186.2
- Language
- Sanskrit
186.2
"tat ko vaiśvānaraḥ”-iti | ataḥprabhṛti vicāraḥ | taditi vākyopādāne | ko'yaṃ vaiśvānaraḥ ? iti || kutaḥ saṃśayaḥ ? āgamavipratipatteḥ, viśvānaravidyāyāṃ tāvat ‘ātmā’ ityātmavidaḥ, indrādityadyāvākāśāedakapṛthivyādayaśca pṛthak pṛthageva vaiśvānaratvena vijñāyante |
7 |
22 |
katham ? iti | yataḥ tanmatamāha, - “eṣāṃ lokānāṃ roheṇa savanānāṃ roha āmnātaḥ” | ya eva hi lokānāmārohaṇānukramaḥ, pṛthivī-antarikṣam-dyauḥ iti, sa eva savanānāmapi kramaḥ,-prātaḥsavanam, mādhyandinam, tṛtīyasavanam-iti | tataḥ kim ? kasmiścit karmaṇi rohaprātilomyena "rohāt pratyavarohaḥ” “cikīrṣitaḥ” kartumabhīpsitaḥ, tadupavyācakṣmahe | sa eve hotā prātaḥsavanaṃ pṛthivīlokabhakti śaṃsati, saṃsrutatvāt, tato mādhyandinamantarikṣalokabhakti śaṃsati saṃsrutatvāt, tatastṛtīyasavana dyulokabhakti śaṃsita, saṃsrutatvāt | pratibhaktisaṃsrutavacca śaṃsan-sa pṛthivīlokāt antarikṣalokamārūḍho bhavati, antarikṣalokāt dyulokam, sa ca dyulokamārohan dyulokabhakti tṛtīyasavanaṃ śaṃsati, tadapi ca śaṃsan dyulokamārūḍho bhavati | saḥ agniṣṭomasāmini yajñāyajñiye yat śastram agnimārutaṃ [ tatra tāṃ ] tatsavanalokapratyavarohānukṛtiṃ cikīrṣucchastraṃ “vaiśvānarīyeṇa sūktena” “pratipadyate” prārabhate | tadyathā - “vaiśvānarāya pṛthupāja̍se ( ṛ0 saṃ0 3, 1, 3, sū0 )”
iti pratipad | “so'pi na stotriyam ādriyeta”, “yajñā yajñāvo agnaye” iti | ayaṃ tāvatstotriyatvena prathamamāpadyate | eṣa hi stotraśastrāṇāṃ dharma iti | kasmāt punaḥ stotriyaṃ nādriyeta ? “āgneyo hi bhavati” | pratyavarohe karttavye sa ca punarāgneyo'yaṃ stotriyaḥ, amiśra pṛthivīsthānaḥ, tadyadi tamādriyeta, na pratyavarohānukṛtiprārambhaḥ kṛtaḥ syāt | anyeṣu śastreṣu ca yuktaṃ yadūrdhvamārurukṣamāṇaḥ stotriyeṇa pratipadyate, iha punaravarurukṣamāṇo dyusthānādhidevatāḥ śaṃsamānaḥ krameṇa vaiśvānarīyeṇa sūktena pratipadyata iti, tena jñāyate ādityo vaiśvānara iti || api ca sutarāṃ pratyavarohānukuraṇametaditi gamyate, yena “tata āgacchati madhyasthānā devatāḥ–rudraṃ ca marutaśca” | tataḥ vaiśvānarīyāt sūktāt pratyavarohānukakaraṇābhiprāyeṇa śastāt pratyavaruhya madhyasthānā devanā āgacchati madhyasthāne'bhiśaṃsitum || katamāḥ ? rudraṃ ca marutaśca | tadyathā–“āte̍ pitarmarutāṃ su̱mname̍tu (ṛ0 saṃ0 2, 4, 11, sū0)”–iti | tato'pi madhyasthānāt ‘ihasthānaṃ’ pṛthivīsthānaṃ pratyavaruhya atraiva taṃ stotriyaṃ śaṃsati–“ya̱jñāya̍jñā vo a̱gnaye̍ (ṛ0 saṃ0 6, 4, 5, sū0)”–iti | tadevametasmāt vidhyanukaraṇāt paśyāma ādityo vaiśvānara iti |
7 |
23 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit