Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 188.1.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 188.1.1

Language
Sanskrit

188.1.1

“haviṣpāntam (ṛ0 saṃ0 8, 4, 10, 1,-10, 7, 4, 1)”-iti || sūktametat mūrddhanvata āṅgirasasyārṣam, vāmadevasya vā | vyūḍhasya daśarātrasya pañcame'hanyābhimārutasya pratipat || “haviḥ” katamat ? “yat” etat “pāntam” pānārhaṃ pānayogyaṃ ca devānāṃ ca puroḍāśādinirdagdhasthūlabhāvamagninā kriyate | “ajaram” jarāyipariṇāmaḥ, yataḥ paraṃ vipariṇāmo nāsti kaścit, tatpravivekamāpāditamagninā | yadetat “svarvidi” svaḥ ādityaḥ, taṃ vetti yathāsau veditavya iti, tadarthaṃ vā vetti haviḥ, sa svarvidayamagniḥ, na sūryyaḥ || bhāṣyakāro'pi vyapadeśena nirāha-“sūryyavidi” iti | “divispṛśi” dyāmaptau spṛśatyahanyahani havirupanayannādityam | “āhutam” “abhihutaṃ” visṛṣṭam | “juṣṭam” priyaṃ devānām | “tasya” haviṣaḥ “bharmaṇe” “bharaṇāya” sambharaṇāya bahulīkaraṇāya, api nāma ayamagnirityetad bahu kuryyādityevamartham | “bhāvanāya ca” vibhūtiyuktamupajāyetetyevamarthamapi etat kathaṃ nāma devatā tṛptisamarthaṃ kuryyāditi “dharmaṇe” “dhāraṇāya” avicchedanāya | kathaṃ nāmaitat devatābhyo nityaṃ prāpayediti | “etebhyaḥ” “karmabhyaḥ” arthāt “imam” eva “agniṃ” pṛthivīsthānaṃ sādhayate | “svadhayā” “annena” haviṣā, ājyena puroḍāśena ca | yaduktaṃ nigame-“ghṛtaṃ cāpāṃ puruṣaṃ cauṣadhīnām” iti | tadetat “apaprathanta” devāḥ avarddhayantetyarthaḥ || evametasmin sūkte prathame mantre yadetadagniliṅgamaspṛṣṭaṃ vaiśvānaraśabdena, tadasaṃśayamagnivāci |

Linked texts (1)