Yāska's Nirukta 188.1.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 188.1.3
- Language
- Sanskrit
188.1.3
1. “mūrddhā bhuvo bhavati naktama0 ( ṛ0 saṃ0/8, 4, 11, 1 )”-iti || “mūrddhā” “mūrtamasmin” sarve sattvajātamupanibaddha “dhīyate” yathā hi śiraso viyoge tadgato'vaśyaṃ bhāvi maraṇam, evamagniviyoge'pyavaśyaṃ mriyante bhūtāni ityataḥ pradhānam ‘agniḥ’ ‘mūrddhā’ “bhuvaḥ” bhūlokasya bhavati | viśeṣatastu “naktam” rātrau tatkṛtatvādālokasya, bhūtānāṃ cātrapaktestatkṛtatvāt | tat kimayamanyo'gniranyaḥ sūrya iti ? na ityucyate“tataḥ sūryo jāyate prātarudyan” rātrāvagnitvena lokasyopakāraṃ kṛtvā tataḥ anantarameva prabhātayāṃ rātryāmāhnikairupakārairupakariṣyan lokasya sūryaḥ bhūtvā jāyate, prātarudyan “sa eva” ayamagniḥ | tasya iyaṃ “māyā” || ka enāṃ jānāti ? māyāṃ “tvetāṃ” “yajñiyānāṃ” “devānām, yajñasampādinām” satattvavido manyante || tat kim ? iti | “apa ” “yat” “karma” svādhikāraprayuktam, ātmādhikāraprayuktam, ādityātmanā agnyātmanā ca karttavyam “prajānan” prakarṣeṇa jānan “sarvāṇi sthānāni anusañcarate” “tūrṇiḥ” “tvaramāṇaḥ” karmakālamaparihāpayannityabhiprāyaḥ | 7 | 27 | “tasyottarā bhūyase nirvacanāya” | yathā caitadeva tathaiyamaparā ṛk bhūyastarametamevārthaṃ vakti ||-[ kiṃ pūrvayā nokta yadanayā bhūyastara nirvvacyate ? iti | sthānadvayamabhisampannaḥ pūrvayā stutaḥ,-mūrddhā bhuvo bhavatyagnirnakta tataḥ sūryyātmanā prātarabhyudeti, atha punaruttarayā sthānatrayamabhisampannaḥ sphuṭataraṃ stūyate, -ityetada bhūyastvam || ] “stomena hi divi ( ṛ0 saṃ0 8, 4, 11, 5 )”-iti | “stomena” stutibhiḥ, “śaktibhiḥ” “karmabhiḥ” agnihotrādibhiḥ|“divi” dyuloke | etam “agnim”
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit