Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 188.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 188.3

Language
Sanskrit

188.3

“apāmupasthe (ṛ0 sa0 4, 5, 10, 4)” iti | bharadvājasyārṣam | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate || “apāmupasthe” “upasthāne” yatropagamya tiṣṭhantyāpaḥ so'pāmupasthaḥ, antarikṣalokaḥ, tasminnapāmupasthe | “mahati” vistīrṇe | sainyāḥ “mahiṣāḥ” “mādhyamikā devagaṇāḥ” | athavā “mahiṣāḥ” ta eva “mahāntaḥ”| kimakūrvan ? “agṛbhṇan” “agṛhṇan” | gṛhītvā ca “viśaḥ” “viśa iva” manuṣyā iva “rājānam” parivārtha “upattasthuḥ” | “ṛgmiyam” ṛgbhiḥ stutibhiḥ tadvantam, “arcanīyam” arcanārhaṃ vā || katamam ? iti | “yam” “ā abharat” “āharat” | “dūtaḥ” devānā “mātariśvā” vāyuḥ ‘agnima’ “vaiśvānaram” kutaḥ ? “parāvataḥ” “preritavataḥ” prakarṣeṇa īritavataḥ, preritatarāt, “parāgatādvā” dūratarāt “vivasvataḥ” ādityāt, vivāsanakriyayā tamamāṃ tadgatasta paryagṛhṇan antarikṣe loke | gṛhītvā copattasthuḥ viśa iva rājānam || “mātariśvā vāyuḥ” | sa hi “mātari antarikṣa” apratibadhyamānaśaktiḥ “śvasiti” gacchati | athavā-“mātari” “āśu aniti” gacchati ||
evametasmin mantre yata āhi̱yate, yena cāhi̱yate, yaścāhi̱yate, sarve te pṛthag vyapadiṣṭāḥ | atra vivasvata āhi̱yate mātariśvanā vaiśvānara iti | tasmādetayorvivasvanmātariśvanoḥ sannidhānavyapadeśe sati sākṣād vaiśvānaraśabdena pārthiva ukta iti vyavatiṣṭhate pārthivo vaiśvānara iti || atha punaryadaṅgīkṛtya sūryādisambandhi viśeṣaliṅgaṃ haviṣpāntī̱yasya sauryyavaiśvānaratvamuktam ( 7 |
23 | 7 ) - "viśva̍smā a̱gniṃ bhuva̍nāya de̱vā vaiśvāna̱raṃ ke̱tumahā̍makṛṇvan ( ṛ0 saṃ0 8, 4, 12, 2 )" -iti, nānyaḥ sūryyādahnāṃ karttā, tasmāt sūryyo'tra vaiśvānara iti || atra brūmaḥ- pārthiva evāyamagniḥ sūkte prathamāyāmṛci prakṛtyottarāsvāśu etasmin sūkte prakṛtibhūmnā stūyate, mahata ātmano māhābhāgyāt | api tarhi sattvānyaśvaprabhṛtīni prakṛtibhūmabhiḥ stūyante, -kimaṅga punardevatāḥ, tāsāmapi ca viśeṣato'gniḥ, yasya sarvvadevatātmābhivādaḥ sākṣāt "agniḥ sarvā devatāḥ ( ai0 brā0 2, 1, 2 )" "indra̍ṃ mi̱traṃ varu̍ṇama̱gnim ( ṛ0 saṃ0 2, 3, 22, 6 )" -iti | tadetadetasminneva sūkte sphuṭataramupadiśyate |
7 |
26 |
yathā pārthiva evāyamagniḥ tena tena devatāviśeṣeṇa devatātmanā tatsthānamāpannaḥ stūyata iti tadarthamidamāha- "athainametābhyāṃ sarvāṇi sthānānyabhyāpādaṃ stauti" etābhyāṃ ye ete vakṣyamāṇe sarvāṇi sthānāni pṛthivyantaṃārakṣadyulakṣaṇāni abhyāpādya abhyāpādya ityabhyāpādaṃ stauti mantradṛk -||
tannaivaṃ sati jyotiṣo divi tṛtīyamādityākhyamasmin sūkte paryāyeṣvakṣu “haviṣpāntam” -ityevamādyāsu agnīkṛtya mantradṛk stauti |
7 |
28 |
“athainametayā” punaḥ “ādityīkṛtya stauti”- ❊
yadainamadadhuryajñiyāḥ sarve divi devāḥ sūryamāditeyamaditeḥ putraṃ yadā cāriṣṇū mithunau prādurabhūtāṃ sarvadā sahacāriṇāvṛṣāśvādityaśca |
atrāpi “yastu sūktaṃ bhajate, yasmai havirnirupyate'yameva so'gnirvaiśvānaraḥ”| kiṃ kāraṇam ? anagnivaiśvānaratve'pi sati hotṛjapasyāyameva pārthivo'gnivaiśvānara ityava-
dhriyate yājñikapakṣe | ācāryyapakṣe ca ayamevaiko mantro vyapadeśaheturagnervaiśvānaratvaṃ bravīti | samprati mantreṇāmervyapadeśavatā agnervaiśvānaratvavācinā "ā dū̱to a̱gnima̍bharad vi̱vasva̍no vaiśvā̱naraṃ mā̍ta̱riśvarrā parā̱vataḥ” ityanena śākapūṇipakṣeṇa svenāvyabhicāriṇā sabhībhavati | taddhitavyapadeśādayastu pārthivasya vaiśvānaratvasādhakā viśeṣahetavaḥ ṣaḍavyabhicāriṇo'tiricyante || etasmād viśeṣahetubāhulyāt ayameva pārthivo'gnirvaiśvānaraḥ sūktabhāk havirbhāk ca |
7 |
31 |

Linked texts (1)