Yāska's Nirukta 189.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 189.1
- Language
- Sanskrit
189.1
'draviṇodāḥ'-ityetaddevatāpadaṃ nirvaktavyam, tadarthamupodghātaḥ- "draviṇodāḥ kasmāt ?" iti | taṃtra pūrvapadameva tāvat prathamaṃ vigṛhya nirāha - "dhanaṃ draviṇamucyate" iti | tat kasmāt ? "yadenadabhidravanti" | karmakārakam | yasmādetat a bhimukhyena tadarthino'vaśyaṃ dravanti || "balaṃ vā draviṇam" | karaṇakārake | "yadenenābhidravanti" yasmādanena saṃyuktāḥ santaḥ parānabhidravanti | "tasya" dhanasya balasya vā "dātā" yo bhavati, saḥ "draviṇodāḥ" || ( 8 |
1 ) ||
"tasya" prādhānyastutiyuktā "eṣā" ṛka "bhavati" [ yāṃ dṛṣṭvā devatāpadammāmnāye eṣa samāmnātaḥ ] - ||
“dra̱vi̱ṇo̱dā dravi̍ṇasaḥ0-( ṛ0 saṃ 1, 1, 29, 1)”–iti | medhātitherārṣam ; 'draviṇodāḥ'–ityetasya prathamaikavacanāntasya kartṛtvena śrutasya kriyāpadena bahuvacanāntena 'īḷate'- ityanena vacanabhedādasāmarthyamapekṣya stotṛtve cāsambhavaṃ draviṇodaso devatātvāt stutyatvena sāmarthyamunnīya draviṇodaso yadvṛttamadhyāhṛtya draviṇodasi arthapatāvabhisambandhāt stuterekavākyatāyāṃ sāmarthyamunninīṣan stutye draviṇodasi draviṇodaḥśabdaṃ karmatvena namayāñcakāra–"draviṇodā yaḥ” devaḥ, “taṃ” draviṇodasram--iti || idānīṃ 'draviṇasaḥ'–ityasya 'grāvahastāsaḥ'–ityanena ṛtvigviṣeyaṇenāsandigdhena prathamābahuvacanena stutikartṛtvena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena sāmānādhikaraṇye sāmarthyamunnīya tathārthopapattisāmarthyādekavākyatayābhisambadhnātiyaṃ draviṇodasaṃ 'devam' 'adhvare'yajñe, agniṣṭomādau 'yajñeṣu'ṛjatiṣu haviḥsampradāneṣu savaneṣu vā yāgasthāneṣu draviṇasaḥ ṛtvijaḥ, te hi draviṇaṃ lapsyāmaha iti sīdanti karmaṇi, atha vā “draviṇasāninaḥ” dhanasya gavāderhaviṣo vā devatārthasya sambhaktāraḥ, “grāvahastāsaḥ”-ityabhiprevābhiprāyam | yamete draviṇaso grāvahastām ṛtvijaḥ adhvareṣu yajñeṣu draviṇodasaṃ devam “īḷate” “yāvanti stuvanti varddhayanti pūjayantīti vā” sa draviṇodā devo'smabhyaṃ draviṇāni dadātviti | etadāśāsmahe | āśiṣamadhyāhṛtya samāpyate, yamīḍate sa iti | yattadoḥ parasparāpekṣitvāt | athavainamanyathā nirākāṅkṣatayā parisamāpyaite-“draviṇasaḥ tasmāt pivatviti” | draviṇodā ityataḥ prathamaikavacanādvipariṇatādeva draviṇasa ityasya pañcamyekavacanatvena somābhidhānatve sāmarthyamunnīya pivatvityākhyāta madhyāhṛtyātraiva samāpayāñcakāra bhāṣyakāraḥ | evamapyasti sāmarthyamityupapradarśinārtham | tat katham ? iti | yaṃ devaṃ draviṇodasamadhvareṣu yajñeṣu grāvahastā ṛtvija īḷate, sa devaḥ draviṇodāḥ, draviṇaso'smāt somāt draviṇasaṃbhakturādāya svamaṃśaṃ pibatvityetadāśāsmahe |
8 |
‘tatko draviṇodāḥ ?’–ityevamādivicāraḥ | tatra tāvat “indra iti kauṣṭukiḥ” evamācāryyo manyate | kena hetunā ? “saḥ baladhanayordātṛtamaḥ” atiśayena dātā
iti | "tasya ca sarvā balakṛtiḥ" abhidhānavigrahe hi balaṃ draviṇamityuktam, balakṛtiścendrasya sarvā, tasmādindraḥ | "orjaso jātamuta manya enam-iti cāha" mantradṛka | adhipatitvakṛta evāsya balenābhisambandhaḥ | tasmāyuktaṃ yattasya dātā syāt | katham ? iti | yato mantra aiva nirvarṇyate-
'yad vadanti' yadā vadanti 'aśvāt' aśanavato meghāt ayam 'indraḥ' 'iyāya' āgacchati 'iti' | tatra sannidhānamasya pratītya tattāvadahaṃ na tathā manye | kathaṃ tarhi ? '"ojasaḥ jātam" balarāśeḥ kutaścidatimahato jātam | aham "enam" "manye" yathāyamatibalavān lakṣyate | api vā 'manyoḥ' krodhāt dīptervā ayam 'iyāya' tato 'harmyeṣu' udakāharaṇādhikārayukteṣu meghavadhakarmasu 'tasthau' tiṣṭhati | athavā-ki jānīmaḥ, kuto'pyayamaiśvaryājjātaḥ ? ityato brūmaḥ - 'yataḥ' ayam 'indraḥ' 'prajajñe' iti | 'indraḥ' eva 'asya' bhavyasya janmanaḥ tattvaṃ 'veda' na ko'pyanyo jñāsyatītyabhiprāyaḥ |
8 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit