Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 189.2.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 189.2.1

Language
Sanskrit

189.2.1

"athāpi" ayamaparo heturindrasya draviṇodasve- "agni drāviṇodasramāha" mantradṛk | sa mantro mṛgyaḥ | kecittu ''draviṇodāḥ pibatu drāviṇodasaḥ-( ṛ0 saṃ0 2, 8, 1, 4, )" ityevameva manyante | yasyāpatyaṃ drāviṇodaso'gniḥ, sa eva draviṇodā iti || kasya ca punarayamagnirapatyam ? ityata āha-"eṣa punaḥ" agniḥ. "etasmān jāyate" indrāt | kuta etat ? aindre hi nigame śrūyate - "yo aśmanorantaragniṃ jajāna" iti || "yo ha̱tvāhimari̍ṇāt-sa̱pta sindhū̱n yo gā udā̱āja̍da̱padhā̍ va̱lasya̍ | yo aśmā̍nora̱ntara̱gniṃ ja̱jāna̍ sa̱ṃvṛk sama̍tsu sa ja̍nāsa̱ indra̍ḥ || ( ṛ0 sa0 2, 6, 7, 3 )"-iti || tṛtīye'hani daśarātrasya niṣkevalye viniyogaḥ || gṛtsamado bravīti | aindraṃ rūpamāsthito'surairhanyamānaḥ kiṃ mā hatha, nāhamindra iti | kastarhi indraḥ ? ‘yaḥ’ ‘hatvā’ ‘ahim’ megham ‘ariṇāt’ ‘sapta sindhūn’ syandanā ākāśanadīḥ “ailā ca ilā ca”-ityevamādyāḥ, ‘yaḥ’ ca ‘gāḥ’ apaḥ ‘udājat’ udagamayat ‘apadhā’ apadhānena udghāṭanena ‘balasya’ meghasya śirāṇāṃ chidrāṇām, ‘yaḥ” ca ‘aśmanoḥ” aśanavatyoḥ dyāvāpṛthivyoḥ “antaḥ” madhye “agni” “jajāna” janayati, ‘yaḥ’ ca ‘samatsu’ saṃgrāmeṣu śatrūṇāṃ ‘saṃvṛk’ saṃcchettā | ‘janāsaḥ’ he asurajanāḥ ! ‘saḥ’ ‘indraḥ’ nāhamindra iti | 8 | 1 )-“sa baḷadhanayordātṛtamaḥ” iti | akāraṇametat indrasya draviṇodastve | kasmāt ? yasmāt “sarvāsu devatāsvaiśvaryaṃ vidyate” ata aiśvaryāt sarvā eva tāvallabdhanayordātryo bhavanti | tasmādvaiśeṣikametadindrakāraṇaṃ draviṇodastve | 1) balakṛttimadhikṛtya, - "ojaso jātamutamanya enam"- iti | tadapyavaiśeṣikamindrasya | kasmāt ?

Linked texts (1)