Yāska's Nirukta 189.12
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 189.12
- Language
- Sanskrit
189.12
"yatho etat--'draviṇodāḥ pibatu drāviṇodasaḥ'--iti, asyaiva tat bhavati” | yat punaretaduktam (8|
medhantu te vahnayo voḍhāro yairyāsyāriṣyan dṛḍhībhavāyūya dhṛṣṇo 'bhigūrya tvaṃ neṣṭrādiṣṇyo dhiṣṇyo dhiṣaṇābhavaḥ dhiṣaṇā vāgdhiṣerdadhātyarthe | dhīsādinīti vā | dhīsāninīti vā || vanaspata ityenamāhaiṣa hi vanānāṃ pātā vā pālayitā vā | vanaṃ vanoteḥ | piba̍ṛ̱tubhiḥ kālaiḥ |
yathā iha ṛturyājeṣu--“medya̍ntu te vahna̍yaḥ ( ṛ0 saṃ0 2, 8, 1, 3 )”-iti || gṛtsamadasyārṣam | jagatī | ṛtavyā || “ñimidā snehane (di0 pa0 137 )” tasya loṭi medyantu iti bhavati | he bhagavan ! “vanaspate !” “draviṇodaḥ” “medyantu” snihyantu ete “te” tava “vahnayaḥ” “voḍhāraḥ” aśvāḥ “yebhiḥ īyase” yairnityaṃ gacchasi | “ariṣaṇyan” ahisyamānaḥ kenācidapi | sa tvamebhiraśvairāgatya asmadyajñaṃ “vīḷayasva”
''tmānaṃ kuruṣva, somamasmatprattaṃ pātum | kathaṃ cainaṃ piva ? "āyūrya" āmidhya miśrīkṛtyāṅgulyā, sa hi pānapāvṝṇāṃ svabhāvo yadaṅgulyā manthanam | he "dhṛṣṇo" śatrūṇāṃ dharṣayitaḥ ! "abhigūrya" abhyudyamya tato "neṣṭrīyāt" "dhiṣṇyāt" "somaṃ" neṣṭrā vaṣaṭkṛtaṃ "piba" "ṛtubhiḥ" kālaiḥ sahaityetad brūmahe ||
"dhiṣṇyaḥ dhiṣaṇyaḥ" "dhiṣaṇā vāk" tadarthamasau sādyate; tasya paścādupaiviṣṭo hotā śaṃmati | dhiṣaṇā kasmāt ? "dhiṣeḥ" dhātoḥ "dadhātyarthe" varttamānasya, sā hi vāk, arthaṃ dhārayati, śabdārthayoḥ sambandhnityatvāt | athavā-"dhīsādinīti vā, dhīmāninīti vā" | dhīḥ prajñā, karma vā | sā etasyāṃ sīdati, sanoti vā, sambhajate iyaṃ vā, tayoḥ sīdati sanoti vā, tannimittatvāt | evaṃ dhīśabdāt pūrvapadam, sadeḥ sanotervā uttarapadam, dhikṣaṇāśabdasya vikalpena ||
'spate iti enam āha" draviṇodasram, tasmādagnirityabhiprāyaḥ ||
kathamagnirrvanaspatiḥ ? "eṣa hi vanānāṃ pātā vā pālayitā vā" | hiśabdo tvarthaḥ | yasmāt eṣaḥ vanānāṃ vṛkṣādīnām antargato'pi, samartho'pi dagdhum, na tāni dahati, tasmāt ayaṃ teṣāṃ pātā rakṣitā, pālayitā veti | kevalaṃ dhātvanyatvam, sa evārthaḥ ||
atha "vanaṃ" kasmāt ? "vanoteḥ" sambhajanārthasya, taddhi dārarvādaprayojanārthaṃ sevyate | "piba ṛtubhiḥ" | "kālaiḥ" saha iti vākyaśeṣaḥ ||
evamayamagnirdraviṇodāḥ sūktabhāgvibhāk ca | nigātamevaitat,-madhyamaṃ jyotiḥ, uttamaṃ ca jyotiḥ, etena nāmadheyena bhajete iti ||
eṣa devatāpadavicāranyāyaḥ sarvatra devatāpadavicārārthī yathāsambhavamupādeyaḥ prajñāvivṛddhaye śiṣyasyeti |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit