Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 190.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 190.1

Language
Sanskrit

190.1

"athāta āpriyaḥ" | āpriyaḥ idhmādīni āprīṣu nirvaktavyāni, tāni punaramūni praiṣike āprīsūkte pāṭhakramaniyamād vivakṣitakarmāṇīti devatāpadasamāmnāye'pi gṛhyamāṇa-
tvāt pāṭhakramaprayojanasya vivakṣitakramā ṇyeva | tatraitad bhavati | imānyagnijātavedo vaiśvānaraprabhṛtīni kiṃ vivakṣitakramāṇi uta yugapadabhidhānāsambhavāt arthata eṣāṃ kramaḥ ? iti || tatra vivakṣitakramāṇīti kecit | katham ? iti | iha tāvat sthānāni bhūrbhuvaḥ svariti pāṭhānupūrvyaiva niyatānīti tatsthānināmapyagnyādīnāṃ sa eva kramo gṛhyate | sa gṛhyamāṇo na nyāyya utsraṣṭumiti| api ca sati kramaprayojane 'agniḥ pṛthivīsthāno yasmāt, atastaṃ prathamaṃ vyākhyāsyāmaḥ' iti hetuvacanamupapadyate | uttaratra ca, "tāsām idhmaḥ prathamāgāmī bhavati"--iti, "teṣāmaśvaḥ prathamāgāmī bhavati"-iti, "teṣāṃ rathaḥ prathamā gāmī bhavati"-iti | tatra tatra prathamāgāmī bhavatīti vacanaṃ yathāpradhānamabhidhānaṃ pūrvaṃ samāmnātamityasya nyāyasyopapradarśanārthamiti lakṣyate, itarathā hyavivakṣitakrameṣu prathamāgāmivacanamakṛtvaiva yatkiñcit padamupādadyāt | tadetat pṛthivīsthāne sarvatra kramayojanamucyate-pārthivasya jyotiṣo yathā agni-śabdena prasiddhatamaḥ sambandhaḥ, na tathā jāta vedaḥ-śabdena, yathā jātavedaḥ-śabdena, na tathā vaiśvānara-śabdena, yathā ca vaiśvānaraśabdena, na tathā draviṇodaḥ-śabdena | tānyetāni guṇaviprakarṣāt, prasiddhiviprakarṣācca agniśabdāt | viprakṛṣyante idhmādīnāṃ tu vyavadhānenāgnyabhidhānatvamityatitarāṃ viprakarṣaḥ, aśvaprabhṛtayastu sthānamātramagnerbhajanta iti idhmaprabhṛtibhyo'pi viprakṛṣyante | teṣāmapi ca uditaprauṇavṛttayo 'śvaśakunimaṇḍūkā iti prathamam, anuditaprauṇavṛttayastu akṣādayaḥ te paścādādvandvebhyaḥ | ityevaṃ sarvatra kramaprayojanamupedhyam | śākapūṇistu pṛthivīnāmabhya evopakramya svayameva sarvatra kramaprayojanamāha | taduktaṃ vārttikakāreṇa"kramaprayojanaṃ nāmnāṃ śākapūṇyupalakṣitam | prakalpayedanyadapi na prajñāmavasādayet |"-iti || prakṛtamidānīmupaivarṇyate-idhmādīnāṃ guṇābhidhānasāmānyaṃ kiñcidasti, yatastenādhikāravacanam-"athāta āpriyaḥ"-iti | atha-iti viśeṣādhikāre | ataḥ-ityānantarye | 'āpriyaḥ' vakṣyanta iti vākyaśeṣaḥ |
8 |
4 |
“tāsām idhmaḥ (2 ) prathamāgāmī bhavati” prathamamāgantumasya āprīdevatāpadasamāmnāye śīlamiti prathamāgāmī kasmāt ?, tatpūrvakatvādijyāyāḥ, anityatvācca tanūnapānnarāśaṃsayoranyatarasya |
8 |
5 |
“tasya” idhmasya, samitkalāpasya, “eṣā” prādhānyastutiḥ “bhavati”-||
"tanūnapāt (3)"-iti nirvaktavyam, tat punaretat "ājyam"' "iti kātthakyaḥ"|| 'agniriti śākapūṇiḥ" | yathā tāvadājyaṃ tathā nirucyate--"napāt-iti ananantarāyāḥ prajāyā nāmadheyam" yā pituranantarā, putrākhyā sā bhavati, ananantarā, pautrākhyetyarthaḥ | kiṃ kāraṇam ? sā hi "nirṇatatamā bhavati" katham ? putrastāvat piturnīcairnato bhavati, tato'pi nīcairnatatamaḥ pautraḥ | tatraitasmin pakṣe yaḥ "tanū"-śabdaḥ pūrvapadaṃ tanūnapācchabdasya, tena "gauḥ" "ucyate" | sā kasmāt ? "tatāḥ asyāṃ bhogāḥ" kṣīradadhyādayaḥ | tataḥ kim ? "tasyāḥ payo jāyate" tasyāḥ putraḥ payaḥ, "payasaḥ ājyaṃ jāyate" tasmāt tasyāḥ pautraḥ | evaṃ goḥ tanvākhyāyāḥ napāt ājyam | tasmāt tanūnapāt || agnipakṣe "āpaḥ" "atra" asmin agneḥ tanūnapāttvena "tanvaḥ ucyante" | tāḥ kasmāt ? "tatāḥ antarikṣe" | tataḥ kim ? "tābhyaḥ oṣadhivanaspatayo jāyante' "oṣadhivanaspatibhyaḥ" "eṣaḥ" agniḥ "jāyate" | tasmādayamapāṃ pautraḥ |
8 |
6 |
"tasya" tanūnapātaḥ-ājyasya agnervā prādhānyastutiḥ "eṣā" "bhavati"-||
"narāśaṃsaḥ (4), yajña iti kātthakyaḥ" | kasmāt "narāḥ asmin āsīnā śaṃsanti" | naraśabda pūrvapadam, āserniṣṭhāntasya madhyam, śaṃsateruttarapadam | atha ko'rthaḥ ? "narāḥ" manuṣyāḥ "asmin" "āsīnāḥ" upaviṣṭāḥ "śaṃsanti" iti narāśaṃsaḥ |
8 |
7 |

Linked texts (1)