Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 190.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 190.2

Language
Sanskrit

190.2

iha kāraṇādabhidheye abhidhānaniyamo nairuktānām, tadarthamupoddhṛtya “āpriyaḥ kasmāt ? āpnoteḥ prīṇātervā”—iti nirāha | āpriya ṛcaḥ, tatsambandhāt devatā api | tathāhi darśayati-“āprībhirāprīṇāti” “itīmā āprīdevatāḥ”-iti ca | ṛcastāvat āpnuvanti prīṇanti vā devatā ityāpriyaḥ | atha punardevatā āpyante 'āprīyante vā ityāpriyaḥ |
8 |
4 |
“sami̍ddho a̱dya manu̍ṣo duro̱ṇe ( ṛ0 saṃ0 8, 6, 8, 1 )”—iti | jamadagnerārṣam | traiṣṭubham | sūktamevāhāgneyaṃ yāskaḥ || he idhma ! yastvaṃ “samiddhaḥ” sandīptaḥ, “adya” etasmin viśiṣṭe yajanīye'hani, “manuṣaḥ” “manuṣyasya manuṣyasya” samāne'hani pravṛttayāgānāṃ traivarṇikānām “duroṇe” yajñagṛhe “devaḥ” dātā haviṣāṃ hetukartṛtvena, devaḥ dīpto vā, dyotano vā, “devān” dānādiguṇayuktān etān hetukartṛtvena yāge'ṅgabhāvamupagacchan “yajasi” he “jātavedaḥ !” jātavedasa ādhāra iti tadabhidhānena sambodhyate | dṛṣṭā hi mañcastheṣu krośatsu tadabhidhānaprāptiḥ | athavā-jātavedā api
tvadṛte'nabhivyaktasvaśaktistvadādhāratvādaśakta evāyaṃ yaṣṭum, tasmāt jātavedastvadādhāro yajati yat, tat tvameva yajasītyucyaṃse | asmākamapyetasminnahani he “mitramahaḥ” mitrāṇāṃ pūjayitaḥ ! nityamabhyupekṣamāṇaḥ upakāravṛttau yajamānānāṃ “cikitvān” jānānaḥ “ā ca vaha” āhvaya ca, devān āhūya caitān yaja, tathāsmin karmaṇi jvalanaṅgabhāvamupehi, yathaitasmin karmaṇi haviḥ pratijighṛkṣanto'ṅgabhāvamīyurdevāḥ, api ca naitadaticitram, yadevamasmākamasmin karmaṇi varttethāḥ | kiṃ kāraṇam ? yato brūmaḥ“tvaṃ dūtaḥ kavirasi pracetāḥ” | agnyāveśādagniryadapekṣyocyase, -tvam eva dūtaḥ sarvayajamānānāṃ tvatpūrvakatvād devatāyāgasya, kaviḥ krāntadarśanaḥ-krāntaprakāśaḥ sarvatra, pracetāḥ prakṛṣṭaprajñānaḥ | yasmāt tvam ṛtvigyajamānānāṃ sāyujye hetuḥ, tasya tava yuktamasmākamāhūya devān yaṣṭumityato bramahe-āhūya cāsmākaṃ devān yaja ca |
8|
5|
"tanūnapātpatha ṛtasya0"-iti | he 'tanūnapāt' ājya ! tvamucyase | etān 'pathaḥ" mārgān sarvān 'ṛtasya' yajñasya "yānān" havīṃṣi, yajñe yānyutsapanti, tāni 'madhvā' madhureṇa svādena "samañjan" samprakṣayan "svadaya" svādutāmāpādaya | he "sujihva !" jihvayā hi te etadevaṃ kurvan "manmāni' "mananāni" yāni ca vayaṃ manyāmahe'rthavastūni dhruvāṇyetāni naḥ syuriti tāni svobhiḥ 'dhībhiḥ' svaiḥ karmābhiḥ
abhidhāraṇālaṅkaraṇopastaraṇādibhiḥ "ṛndhan" 'saṃsādhayan svaguṇairupakurvan "samarddhaya" sampādaya | api caivaṃ kurvannetaṃ yajñaṃ samarddhaya sampādaya | yā kācidāpadutpadyate yajñasya tāṃ prāyaścittenāṅgabhāvamupagacchan "gamaya" "devatrā" "devān" prati, sviṣṭamadhvaramasmākaṃ ca kuruṣvetyarthaḥ | etadāśāsmahe tvattaḥ || agniriti śākapūṇimate he bhagavan ! 'agne !' 'tanūnapāt' tvam etān 'pathaḥ' 'ṛtasya' yajñasya 'yānān' havīṃṣi, 'madhvā' madhureṇa pākakṛtena rasena 'samañjan' samabhivyañjayan 'svadaya' mṛṣṭīkuru | he 'sujihva' svarcciḥ ! athavā he suvāk ! etānyevaṃ kurvannasmadabhimatānyarthavastūni naḥ saṃsādhayan 'yajñam' 'ṛndhan' samarddhayan svasāmarthyācca 'devatrā' devapraviṣṭaṃ kuru-ityetadāśāsmahe vayaṃ tvatta iti |
8 |
6 |
"agniriti śākapūṇiḥ" | sa kasmāt ? "naraiḥ" "praśasyaḥ" stutya "bhavati" |
8 |
7 |
"tasya" narāśaṃsasya "eṣā bhavati" prādhānyastutiḥ- ||

Linked texts (1)