Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 198.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 198.1

Language
Sanskrit

198.1.1

"vanaspatiḥ (12)" avasaraprāptaḥ | sa punarayamabhidheyato'bhidhāyataśca "vyākhyātaḥ" ( 8 | 3 | 1 ) "eṣa hi vanānāṃ pātā vā pālayitā vā" -iti| 8 | 16 | "tasya" "eṣā" prādhānyastutiḥ "bhavati" -|| "upāva̍sṛja̱0 (ṛ0 saṃ0 8, 6, 9, 10)" -iti | "upa" āś‍liṣya "avasṛja" etat paś‍vākhyaṃ "pāthaḥ" | anāśritaviśeṣaḥ, - kimayamagnirvā, yūṣo vā ityucyate ? uta vā anya eva kaś‍cit ? iti | uttare'rddharce vanaspatiśabdaḥ prathamāsambandhāt parokṣaḥ, iha punarupāvasṛjeti madhyamapuruṣayogāt pratyakṣaḥ ko'pyabhidhīyata iti sutarāmanāśritaviśeṣa iti vicārāspadamiti | ataḥ paraṃ vicārayiṣyati - "tat ko vanaspatiḥ ?" iti | "tmanyā samañjan" "ātmanā ātmānam" asya paśoḥ samañjan samabhivyañjayan viśiṣṭhena saṃskāreṇa svādhikārasambandhinā | "devānām" etat "pāthaḥ" "annam" etadbhāgināmunaiva prakāreṇa "ṛtuthā" ca "ṛtāvṛtau" "kāle kāle" ṣaṇmāsādau "havīṃṣi" caitānyanyānyapi ājyaprabhṛtīni "upāvasṛja" devebhyo dehīti | kiṃca, "vanaspatiḥ" "śamitā devaḥ" "agniḥ" - "ityete trayaḥ" | trigrahaṇāt devaśabdo'gniviśeṣaṇamiti darśayati | vanaspatiś‍ca śamitā cāpratyakṣadevate eva, asandigdhaś‍ca devo'gnirityete trayaḥ "svadantu" "svadayantu" svādutāmāpādayantu | "madhunā" codakena prokṣaṇādyabhiprāyaṃ "ghṛtena" caitadasmābhiḥ saṃskṛtaṃ pāthaḥ - ityetadāśāsmahe | 8 | 17 | "tat ko vanaspatiḥ ?"-ityādivicāraḥ | 8 | 18 | "agniḥ iti śākapūṇiḥ" | 8 | 19 |

198.1.2

kasmādihāpyupāvasṛjeti | asyānāviṣkṛtavanaspatiśabdārthatvād bhavatu parokṣo yūpaḥ, paramparā asya havirvahanaliṅgaliṅgitā puroruk yajatau sannipatya "tasya" agnervanaspatiśabdena abhidhāyikā "eṣā" "aparā" ṛg bhavati | tadyathā- || “vanaspate raśanayā0” iti | vanaspatereva yājyā | he “vanaspate !” “raśanayā niyūya piṣṭatamayā” “surūpatamayā” atyarthaṃ dṛḍhayā raśanayā niyūya apradhvaṃsanāya nibadhya “vayunāni” svādhikārayuktāni “prajñānāni” asmadupakārāya “vidvān” “jānānaḥ” “vaha” etāni asmatprattāni “havīṃṣi” | asya “didhiṣoḥ” “dātuḥ” yajamānasya abhimataphalaprāptaye “devatrā” devān prati pradātāram “amṛteṣu vocaḥ” pravocaḥ kathayasva enaṃ “dātāram” “amṛteṣu” “deveṣu” amunā yajamāne etāni havīṃṣi prattāni || evamagnirvanaspatiḥ || yat punaretaduktaṃ yūpāñjanīyāyām-“yūpe vanaspatiśabdaḥ” iti | atra brūmaḥ-agnirevāsau yūpāntargato yūpātmanā varttamāno yūpāñjanīyāyāṃ vanaspatiśabdenocyate | taduktam“eṣa hi vanānāṃ pātā vā pālayitā vā” -iti | yasmādantargato vanānāṃ vanāni na dahati, tasmādeṣa vanaspatiḥ | uktaṃ ca-“yo'yamamṛbīse pṛthivyāmagnirantaroṣadhivanaspatiṣu apsu tamabhinyadhuḥ sarvagaṇaṃ sarvanāmānam”-iti | yo'yamagnirevānena vanaspatiśabdena yūpābhidhānena vanaspatirabhidheya ityadoṣaḥ || apare punaḥ “añjanti tvām”-iti, adhiyajñāt pṛthaktvenādhidaivatamutpādya śākapūṇimatenāgniparatayaiva varṇayanti | yadāpyadhiyajñe asya yajñāṅgābhivādaḥ, tadāpi nādhidaivatamagnimabhidhātumasyāḥ parihīyate sāmarthyaṃ mantrārthe iti | tat katham ? “añjanti tvāmadhvare devayantaḥ” |

198.1.3

he bhagavan agne ! ‘añjanti tvām’ ājyārādyābhirāhutibhiḥ ‘adhvare’ yajñe ‘devayantaḥ’ devān kāmayamānāḥ | yasmāt tvam ‘ūrddhvaḥ’ sthāsyasi jvaliṣyasi, yaccai te ‘kṣayaḥ’ ‘mātuḥ’ vedyāḥ ‘upasthe’ “upasthāne” upari uttaravedyāḥ ‘kṣayaḥ’ nivāsaḥ kṛtaḥ, tatropajvalitaḥ “draviṇāni” dhanāni yajñasiddhau yajñaphalānyasmākamavaśyaṃ “dāsyasi”-iti, atastvāmāhutibhirañjanti || kātyakyapakṣe'pi “devebhyo vanaspate”-“vanaspateraśanayā niyūya”-ityanayorarthayojanā-he ‘vanaspate’ vānaspatya ! yūpa ! tvamucyase | ‘hiraṇyaparṇa’ ṛtaparṇa ! vaha etāni ‘havīṃṣi’ anutthite tvayi na etāni uhyanta iti tvamevaiṣāṃ voḍhā iti pratīmahe | kathaṃ ca punarvaha ? ‘pradakṣiṇit’ yathaitāni voḍhavyāni aviparyasyannetena vidhinā ‘raśanayā’ etayā trivṛtā ‘niyūya’ parivīya tvamātmānam ‘ṛtasya’ yajñasya ye panthānaḥ rajiṣṭhāḥ pradivaḥ ciram, tata evāyamarthastvayā havīṃṣi voḍhavyānīti | vijñāyate ca “yūpena vā āhutayaḥ svargaṃ lokaṃ yanti”-iti “vanaspate raśanayā niyūya” | he ‘vanaspate’ vānaspatya ! yūpa ! ‘raśanayā’ piṣṭatamayā surūpatamayā trivṛtā ‘niyūya’ parivīya tvamātmānaṃ vaha etāni ‘havīṃṣi’ svādhikāraprayuktāni prajñānāni prajānan “devatrā” devān pratididhiṣoḥ havirdātuḥ arthasiddhaye | “prabrūhi ca” enaṃ dātāram ‘amṛteṣu’ iti | 8 | 20 |

Linked texts (1)