Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 198.1.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 198.1.2

Language
Sanskrit

198.1.2

kasmādihāpyupāvasṛjeti | asyānāviṣkṛtavanaspatiśabdārthatvād bhavatu parokṣo yūpaḥ, paramparā asya havirvahanaliṅgaliṅgitā puroruk yajatau sannipatya "tasya" agnervanaspatiśabdena abhidhāyikā "eṣā" "aparā" ṛg bhavati | tadyathā- || “vanaspate raśanayā0” iti | vanaspatereva yājyā | he “vanaspate !” “raśanayā niyūya piṣṭatamayā” “surūpatamayā” atyarthaṃ dṛḍhayā raśanayā niyūya apradhvaṃsanāya nibadhya “vayunāni” svādhikārayuktāni “prajñānāni” asmadupakārāya “vidvān” “jānānaḥ” “vaha” etāni asmatprattāni “havīṃṣi” | asya “didhiṣoḥ” “dātuḥ” yajamānasya abhimataphalaprāptaye “devatrā” devān prati pradātāram “amṛteṣu vocaḥ” pravocaḥ kathayasva enaṃ “dātāram” “amṛteṣu” “deveṣu” amunā yajamāne etāni havīṃṣi prattāni || evamagnirvanaspatiḥ || yat punaretaduktaṃ yūpāñjanīyāyām-“yūpe vanaspatiśabdaḥ” iti | atra brūmaḥ-agnirevāsau yūpāntargato yūpātmanā varttamāno yūpāñjanīyāyāṃ vanaspatiśabdenocyate | taduktam“eṣa hi vanānāṃ pātā vā pālayitā vā” -iti | yasmādantargato vanānāṃ vanāni na dahati, tasmādeṣa vanaspatiḥ | uktaṃ ca-“yo'yamamṛbīse pṛthivyāmagnirantaroṣadhivanaspatiṣu apsu tamabhinyadhuḥ sarvagaṇaṃ sarvanāmānam”-iti | yo'yamagnirevānena vanaspatiśabdena yūpābhidhānena vanaspatirabhidheya ityadoṣaḥ || apare punaḥ “añjanti tvām”-iti, adhiyajñāt pṛthaktvenādhidaivatamutpādya śākapūṇimatenāgniparatayaiva varṇayanti | yadāpyadhiyajñe asya yajñāṅgābhivādaḥ, tadāpi nādhidaivatamagnimabhidhātumasyāḥ parihīyate sāmarthyaṃ mantrārthe iti | tat katham ? “añjanti tvāmadhvare devayantaḥ” |

Linked texts (1)