Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 198.1.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 198.1.1

Language
Sanskrit

198.1.1

"vanaspatiḥ (12)" avasaraprāptaḥ | sa punarayamabhidheyato'bhidhāyataśca "vyākhyātaḥ" ( 8 | 3 | 1 ) "eṣa hi vanānāṃ pātā vā pālayitā vā" -iti| 8 | 16 | "tasya" "eṣā" prādhānyastutiḥ "bhavati" -|| "upāva̍sṛja̱0 (ṛ0 saṃ0 8, 6, 9, 10)" -iti | "upa" āś‍liṣya "avasṛja" etat paś‍vākhyaṃ "pāthaḥ" | anāśritaviśeṣaḥ, - kimayamagnirvā, yūṣo vā ityucyate ? uta vā anya eva kaś‍cit ? iti | uttare'rddharce vanaspatiśabdaḥ prathamāsambandhāt parokṣaḥ, iha punarupāvasṛjeti madhyamapuruṣayogāt pratyakṣaḥ ko'pyabhidhīyata iti sutarāmanāśritaviśeṣa iti vicārāspadamiti | ataḥ paraṃ vicārayiṣyati - "tat ko vanaspatiḥ ?" iti | "tmanyā samañjan" "ātmanā ātmānam" asya paśoḥ samañjan samabhivyañjayan viśiṣṭhena saṃskāreṇa svādhikārasambandhinā | "devānām" etat "pāthaḥ" "annam" etadbhāgināmunaiva prakāreṇa "ṛtuthā" ca "ṛtāvṛtau" "kāle kāle" ṣaṇmāsādau "havīṃṣi" caitānyanyānyapi ājyaprabhṛtīni "upāvasṛja" devebhyo dehīti | kiṃca, "vanaspatiḥ" "śamitā devaḥ" "agniḥ" - "ityete trayaḥ" | trigrahaṇāt devaśabdo'gniviśeṣaṇamiti darśayati | vanaspatiś‍ca śamitā cāpratyakṣadevate eva, asandigdhaś‍ca devo'gnirityete trayaḥ "svadantu" "svadayantu" svādutāmāpādayantu | "madhunā" codakena prokṣaṇādyabhiprāyaṃ "ghṛtena" caitadasmābhiḥ saṃskṛtaṃ pāthaḥ - ityetadāśāsmahe | 8 | 17 | "tat ko vanaspatiḥ ?"-ityādivicāraḥ | 8 | 18 | "agniḥ iti śākapūṇiḥ" | 8 | 19 |

Linked texts (1)