Yāska's Nirukta 2.9.5
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 2.9.5
- Language
- Sanskrit
2.9.5
ākhyātajatvānnāmnāṃ pratijñākramaṃ bhittvā pūrvamākhyāta lakṣaṇamuktam, paścānnāmalakṣaṇamucyate- kiṃ punastat ? | sattvapradhānāni nāmāni | liṅgasaṃkhyayoratra sadbhāva iti sattvam | tathā lakṣaṇopapatteḥ | teṣveva pradhānaṃ guṇabhūtā kriyā nāmānyeva tāni | namantyākhyātaśabde guṇabhāvena, namanti vā svamarthamākhyātaśabdavācye guṇabhāveneti nāmāni | yathaiva hyākhyātaṃ vidyamānamapi dravyamavivakṣitam, evamihāpi vidyamānāpi kriyā avivakṣitā dravyaparatvātsattvaśabdasya | taddhi kriyājanitamuttarakālaṃ kriyāśeṣabhūta mabhidhāya dhātvartho'sau vyāvartate || āha-kathaṃ punarnāmni kriyā vidyata iti, vidyamānāpi vā'vivakṣiteti ? || ucyateprakṛtiḥ, pratyayaḥ, vibhaktiriti tredhā vibhajyamānametāvadevaitannāma | tatra prakṛtirdhāturityeko'rthaḥ | dhātuśca punaḥ kriyāvacanaḥ | sa ca nāmni vidyata iti tadabhidheyabhūtayā kriyayā bhavitavyam | yathāvaśyaṃ yatrārthastatra tadabhidhāyakaḥ śabdaḥ, yatra śabdastatra tadvācyo'rtha iti sambaddhau hi śabdārthau vācyavācakatvena nityamiti | evaṃ tāvat kriyā vidyate || yat punare-