Yāska's Nirukta 2.9.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 2.9.4
- Language
- Sanskrit
2.9.4
na hyanāśritā kadācidapi gṛhītapūrvākṛtiriti sākṣādgrahaṇāsambhavaḥ | tasmādodanakarmakāryā devadattakartṛkaudanaśabdopapadaiva nirdiśyate-'odanaṃ pacati devadattaḥ' iti | tatrāvivakṣitasvārtha odanaśabdaḥ || api ca kriyāvyāpārapiṃpṛcchiṣayaiva pṛṣṭaḥ---'kiṃ karoti' iti, kriyāvyāpāramātrameva pratyācaṣṭe--'pacati' iti| vataḥ 'kim' iti paryanuyukte śabdāntareṇāpākaroti--'devadatta odanam' iti | tasmācchabdāntaravācyatvāt sādhanasya pacatītyatra kriyaiva pradhānamityupapannam || yat punaretaduktam---'odanamiti pūrvamuktvā' iti, tatra brūmaḥ--sa hi paryanuyuyukṣāṃ sādhanagatāṃ bhāvinīmāśaṅkamānaḥ paryanuyogamātmano buddhayavasthaṃ kṛtvā tadapākaraṇārthamodanamiti pūrvaṃ bravīti || evaṃ tatrāpi dravyaviśeṣaparijñānārtho dvitīyaḥ paryanuyogo'nukto • draṣṭavyaḥ | tasmāt pacatīti śabdavācyatvācca kriyāyāḥ, śabdāntaravācyatvāt dravyasya, kriyaiva pradhānamiti || itaśca na dravyapradhānamākhyātam | 'ekasmin vākye dvayorākhyātayorasamavāyāt' | pacatipaṭhatītyubhayoḥ prādhānyāditaretareṇa samavāyo nāsti | na hītaraśabda itaratra guṇo bhavati | 'dravyaśabde ca samavāyāt' samaveti dravyaśabdenākhyātaśabdaḥ | pacati devadatta ityukte pacikriyāguṇabhūto lakṣyate devadattaḥ | tasmādupapannaṃ bhāvapradhānamākhyātamiti || api coktam"kriyāvācakamākhyātaṃ liṅgato na viśiṣyate | trīnava puruṣānviyātkālatastu viśiṣyate ||" iti |