Yāska's Nirukta 20.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 20.1
- Language
- Sanskrit
20.1
ārṣṭiṣeṇa iti || etayā devānastaut | triṣṭup || "ārṣṭiṣeṇaḥ ṛṣṭiṣeṇasya putraḥ, iṣitasenasyeti vā" | anyakalpāntarīṇo'nyakalpāntarīṇasyaiva śantanorvarṣārthīya karmaṇi hotṛtve vṛtaḥ "hotraṃ" karma prati "niṣīdan" upaviṣṭavān | tato'pi "devāpiḥ" nāma nāmnā "devasumatiṃ" devānā kalyāṇīṃ matimudakasampradānābhimukhīṃ kartu "cikitvān" jānānaḥ | sa hi tathā'staut, yathā devānāmudakasampradānābhimukhī matirabhūt | tataḥ parituṣṭeṣu deveṣu "saḥ" devāpiḥ "uttarasmāt" antarikṣākhyāt samudrāt "adharaṃ" samudraṃ pārthivaṃ prati | eṣa vibhāgaḥ samudrayoḥ | "apo divyāḥ" praśastāḥ sasyasampatkarīḥ "asṛjat" akṣārayat | kilakṣaṇāḥ ? "varṣyāḥ" varṣabhūtāḥ "abhi" sarvabhūtānāmupari | sa devāpyadhikāre vartamāna etadakarot | anyasmin kalpe'pi devāpirmantrāyeta devamevāsmintyeva varttamānenābhisambadhyata iti samastārthaḥ ||
athaikapadaniruktam-ṛṣṭirāyudhaviśeṣaḥ, tadbahulā senā yasya, so'yamṛṣṭiṣeṇaḥ iṣitaseno vā nityameva preṣitasenaḥ śatrūn prati ||
"senā, seśvarā" | inetīśvaranāma, tena hi sā nityameva saṃyuktā bhavati || "samānagatirvā" samānamekamarthamuddiśya jayākhyametīti senā || "putraḥ, puru trāyate" bahvapi yat pitrā pāpaṃ kṛtaṃ bhavati, tato'yaṃ trāyati putraḥ || "niparaṇādvā" nipṛṇāti nidadāti hyasau piṇḍān pitṛbhya iti putraḥ || athavā "put" iti "narakaṃ" narakasthānamucyate, "tatastrāyata iti vā" putraḥ ||
"ṛṣirdarśanāt" paśyati hyasau sūkṣmānapyarthān || "stomān dadarśetyaupamanyavaḥ" | mantrāḥ stomāḥ, tānasau tārakeṇa jñānena paśyatītyevam aupamanyavaḥ ācāryo manyate || brāhmaṇamapi caitasminnarthe darśayati,-"tadyadenāṃstapasyamānān brahmasvayambhvabhyānarṣatta ṛṣayo'bhavaṃstadṛṣīṇāmṛṣitvamiti" ityādi | tat etat | ucyate,-yatkṛtamṛṣīṇāmṛṣitvam | yat yasmāt enān tapasyamānān tapyamānān brahma ṛgyajuḥsāmākhyaṃ svayambhu sthitaḥ | "saḥ" "asmai" varṣasādhikāṃ "vācam" "ayacchan" adadādityarthaḥ | tayā vācā tadanugṛhītayā devān stutvā tebhyo varṣamalabhateti samastārthaḥ || athaikapadaniruktam |- "śantanuḥ" kasmāt ? iti | ucyate,--sa hi kañcidaṅgāttaṃ dṛṣṭvā bravīti he "tano śaṃ" tava "astu iti" tato'sāvagado bhavati || atha "vā" "śamasmai tanvā astviti" evamasāvāśāste || śamiti sukhanāma | tanuḥ śarīraṃ tadasmai nityaṃ śarīrāyāśāste || "purohitaḥ" śāntikapauṣṭikābhicārikeṣu karmasu "pura enaṃ dadhati" rājānaḥ puraskurvantītyarthaḥ || "devaśrutaṃ" "devāḥ" hi "enaṃ" stutīruccārayantaṃ "śṛṇvanti" iti devaśrut, taṃ devaśrutam | "rarāṇaḥ" iti "rātiḥ" dānārthaḥ "abhyastaḥ" || "bṛhadupavyākhyātam" | "bṛhaditi mahato nāmadheyam, parivṛḍhaṃ bhavati" (1|
7|1) iti | mantranidānadvāreṇa dharmo'yamatra darśitaḥ | jyeṣṭhe tiṣṭhati kanīyaso rājyaprāptirdharmātikramaḥ | dharmātikrame ca devo na varṣatīti || niruktapakṣe,-ṛṣṭaṣeṇo madhyamaḥ, tadapatyamayamagniḥ pārthiva ārṣṭiṣeṇo devāpiḥ, sa śantanave sarvasmai yajamānāyeti yojyam | bṛhaspatiḥ vācaspatiriti madhyamaḥ | stanayitnulakṣaṇāṃ vācamityarthaḥ |
12 |
(sādhāraṇānāṃ ṣaṇṇāṃ nāmnāṃ nirvacanam )
lokābhidhānādhikāreṇedamucyate, - "sādhāraṇānyuttarāṇi ṣaṭ, divaścādityasya ca" iti | samānaṃ priyanta iti sādhāraṇāni nāmānītyadhikāro varttate | ata eva uttarāṇi prakṛtamapekṣya || kiṃ cātra prakṛtam ? antarikṣanāmāni ( a. 2 khaṃ. 9 ) | tebhya imānyuttarāṇi | kiyanti punastāni ? ṣaṭ 6 | kayoḥ punaḥ sādhāraṇāni ? divaścādityasya ca || katamāni punastāni ? " svaḥ, pṛśniḥ, nākaḥ, " -ityevamādīni |
13 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit