Yāska's Nirukta 19.6
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 19.6
- Language
- Sanskrit
19.6
āha-"samudraḥ kasmāt”? iti | ucyate,-"samuddravantyasmādāpaḥ" vīcitaraṅgaśīkarādibhāvena || "samabhidravantyenamāpaḥ" sarvā eva hyāpo nimnānusāritvāt samudramevābhimukhyena dravanti sa hi nimnò bhavati || " sammodante'smin bhūtāni ", saṃhṛṣyanti jalacarāṇi sattvāni, bahūdakatvāt || " samudako bhavati” | ud ityudakanāma, tadasmin saṃhatamiti samudraḥ || "samunattīti vā" saṃkledayatītyarthaḥ | ato hi prasṛtairambhobhiḥ sarvamidaṃ saṃkliyate |
10 |
"tayorvibhāgaḥ" yasminnudāharaṇe lakṣyate, “tatretihāsamācakṣate” ācāryāḥ || nidānabhūta iti haivamāsīt-iti ya ucyate sa itihāsaḥ || katamaḥ punarasau ? iti | ucyate,-"devāpiścārṣṭiṣeṇaḥ” ityevamādiḥ | devāpiścārṣṭiṣeṇaḥ, “śantanuśca” ārṣṭiṣeṇa eva “kauravyau” kuruvaṃśaprabhavau “bhrātarau babhūvatuḥ” | tayoreko yaḥ"kanīyān śantanuḥ” nāma, “saḥ” ātmānam “abhiṣecayāñcakre” abhiṣecitavānityarthaḥ | so'bhiṣiktaḥ san rājā babhūva, itaraḥ punarjyeṣṭhaḥ “devāpistapaḥ pratipede” | sa kila tīvreṇa tapasā brāhmaṇyamāpede viśvāmitravat | “tataḥ” tenāpacāreṇa jyeṣṭhātikrameṇa “śāntanoḥ” “rājye” rāṣṭre “dvādaśa varṣāṇi devo na vavarṣa” | avarṣati deve “taṃ” śāntanum “ūcuḥ” uktavantaḥ “ brāhmaṇāḥ ”-“adharmastvayācaritaḥ”-“jyeṣṭhaṃ bhrātaram” “antaritya” atikramya “abhiṣecitam” abhiṣeka ātmanaḥ kārito yatastvayā “tasmāt” tena maryādātikrameṇa “te” tava rājye “devo na varṣati” prāptakālaṃ pratipadyasva “iti” | “saḥ” evamuktaḥ “śantanuḥ” “devāpiṃ” “śiśikṣa” punaḥpunaḥ śaśāma abhigamitavānityarthaḥ | katham ? “rājyena” abhyudyatena | arthyamānaḥ “taṃ devāpiruvāca” kāmamahaṃ “purohitaste” “asāni” bhavāni “yājyāni ca” “tvā” tvāṃ vārṣikeṇa karmaṇā | na ca rājā bhaviṣyāmi, bhavānevāstu rājetyabhiprāyaḥ || “tasya” devāpeḥ “etad varṣakāmasūktam” āvirbhūt | tatra “tasya” samudrābhidhānasya sandigdhasya pravibhāgopadarśanāya “eṣā” nirvācikā ṛg bhavati”
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit