Yāska's Nirukta 203.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 203.1
- Language
- Sanskrit
203.1.1
“atha”-iti viśeṣādhikāre | prakṛtārthāndanantaramadhikaroti | “yāni” “pṛthivyāyaGenerictanāni” pṛthivyāśrayāṇi “sattvāni” dravyāṇi ca, teṣāmapyatra vivakṣitatvāt | “stutiṃ labhante”—iti samāmnātāni | “tāni” “ataḥ” param “anukramiṣyāmaḥ” vyākhyayā iti śeṣaḥ | pūrvasmādāprīgaṇād vilakṣaṇo'yamaśvādigaṇa iti pṛthagadhikāravacanam | pṛthivyāyaGenerictanatvāviśeṣāt sarpalāṅgalakuṣambhakaprabhṛtīnāmapyatraivāntarbhāvaḥ, tānyapi hi stutiṃ labhante, upalakṣaṇaṃ cedamiti | teṣāṃ yugapadabhidhānāsambhavāt kramo'ryādaṅgīkṛto bhavati | 9 | “mā no̍ mi̱traḥ0 (ṛ0 saṃ0 2, 3, 7, 1)”—iti | dīrghatamasa ārṣam | aśva svāhūyate anena sūktena || “yad vājinaḥ”—iti | yat yāni vājinaḥ asyāśvasya 'devajātasya” “devairjanitasya” vasubhirādityāt, “sūryādaśva̱ṃ vasavo̱ nira̍taṣṭa (ṛ0 saṃ0 2, 3, 11, 2)”—iti | agnervā, “prajāpatinā dvitīyāmajuhot, tato'śvo'jāyata”-iti | “sapteḥ” “saraṇasya” | “pravakṣyāmaḥ” prakarṣeṇa vakṣyāmaḥ | 'vidathe” etasmin “yajñe” “vīryyāṇi” guṇān | kiṃ teṣām ? “mā naḥ” māsmākaṃ tānyucyamānāni “mitraḥ” “varuṇaḥ” “aryyamā” vāyuḥ, “indraḥ” “marutaḥ” “parivyan” ācakṣīran | kiṃ tarhi ? anumanyantām | “āyuḥ” atra “vāyuḥ-ayanaḥ” kāralopena | sa kasmāt ? ayanāt, eti hyasau viśvam | ‘indraḥ” “ṛbhukṣāḥ” sa hi 'urukṣayaṇaḥ” urāvantarikṣe kṣiyati nivasati | athavā-kṣiyatiraiśvaryyārthaḥ | kasya hi ? “ṛbhūṇāṃ” devānāṃ “rājā” “iti” “vā” ca, teṣāmīṣṭe | evam ṛbhuśabdāt pūrvapadam, kṣiyateraiśvaryyakarmaṇaḥ uttarapadam | 9 |
203.1.2
“kanikradajjanuṣaḥ 0 ( ṛ0 saṃ0 2, 8, 11, 1 )”-iti | gṛtsamadasyārṣam | śakunirutaśravaṇe jape viniyogaḥ | “kanikradat” “nyakrandīt” punaḥpunaḥ bhṛśaṃ vā krandasīti madhyamapuruṣeṇa nutiruttaramarddharcamapekṣya | “januṣaṃ” “prabruvāṇaḥ” ātmano'bhijātiṃ prakathayanniva, “iyartti vācam” iyarṣi vācam | katham ? “ariteva” “īrayitā iva” nāvika iva, punaḥpunaḥ “nāvaṃ” pāragamanāya yatnamevamīrayati, sa tvaṃ “sumaṅgalaḥ ca” he “śakune !” praśastamaṅgalaśca asmākaṃ “bhava” | vayamapi ca tubhyamityāśāsmahe-“mā tvā kācit” “abhimā” “abhibhūtiḥ” paropadravaḥ | “viṣvyā” sarvaprakārā sarvato “vidat” vidatviti | “yathāsya śabdaḥ, tathā nāmerayati” tadidaṃ śakuniṣu bahulamityatroktam || “maṅgalaṃ” kasmāt ? “girateḥ” dhātoḥ “gṛṇātyarthe” varttamānasya, stutyaṃ hi tad bhavati | “girati anarthān iti vā” asyaiva vā gilanārthasya | kimidaṃ gilati? utpadyamānamevedamanarthān gilati bhakṣayati vā || athavā-“aṅgalam” etanmakāropajanena maṅgalam | ko'rthaḥ ? “aṅgavat” aṅgairavayavaiḥ dadhimadhvakṣatādibhiḥ tadvat | ro matvarthe, vyatyayaśca raloḥ || athavā-majjayateḥ maṅgalam | kim ? “majjayati pāpakam-iti nairuktāḥ” utpadyamānamevaitat maṅgalinaḥ puruṣasya majjayati nāśayati yadasya kiñcit pātakaṃ bhavati | evaṃ majjayatermaṅgalam-iti nairuktāḥ viduḥ || “māṃ gacchatu iti vā” gamervā | sa etat manyate māmetad gacchatviti | 9| 4| “bha̱draṃ va̍da dakṣi̱ṇataḥ0”-iti | iha śakuniḥ kila kasyāñcid diśi sādhurbhavati,
203.1.3
kasyāñcidasādhuḥ | sa eṣa bravīti- "dakṣiṇataḥ" "uttarataḥ" "paścāt" "purastāt" ca sarvata eva tvamasmākam "kapiñjalaḥ" "bhadraṃ" "vad" iti || "gṛtsamadaḥ = gṛtsamadanaḥ" gṛtsaścāsau madanaśca gṛtsamadanaḥ | gṛtsaḥ = medhāvī, madanaḥ = harṣāluḥ | 9 | 5 | "saṃvatsaraṃ śaśayānāḥ0 (ṛ0 saṃ0 5, 7, 3, 1)"-iti | vāsiṣṭhasyārṣaḥ || "saṃvatsaraṃ" "śaśayānāḥ" "śiśyānāḥ" nirvācaḥ saṃvatsaraṃ suptā iva sthitvā "brāhmaṇāḥ" "abruvāṇāḥ" sarvathā santo vaktum, "vratacāriṇaḥ"kṛtavāksaṃyamāḥ, tataḥ prāvṛṭ- kālaṃ prāpya abhivṛṣṭāḥ “parjanyajinvitām” parjanyena tarpitām “vācam” “pra maṇḍūkāḥ avādiṣuḥ” prāvādiṣurmaṇḍūkāḥ | athavā-na yukto rūḍhiparivādo brāhmaṇaśabdasyeti luptopamaḥ prakalpyate-“brāhmaṇā iva vratacāriṇaḥ” iti | yathā brāhmaṇā upākṛtya prāvṛṣi pavitrapāṇayo mekhalino niyatakālāṃ tāṃ vaidikīṃ vācaṃ vadanti, evaṃ prāvādiśuriti | 9 | 6 | “upa prarvada maṇḍūki”-iti | he “maṇḍūki !” maṇḍūkānāṃ mātaḥ ! athavāmaṇḍūkapate ! maṇḍūki ! “mā” mām “upa” gamya “pra” prakarṣeṇa “vad” | kathaṃ ca pravada ! “varṣam” “ā” ābhimukhyena “vad” “tāduri” taraṇaśīle ! athavātāvat-udari ! yāvaccharīraṃ tāvadevodaraṃ tasyāḥ | tato vṛṣṭe deve āplute udakenaitasminnekajalībhūte “madhye” “hradasya” udakasya bahunaḥ “plavasva” upari “vigṛhya” prasāryya “caturaḥ” “padaḥ” padānityarthaḥ | pādaśabdasya padādeśaḥ kriyate | 9| 7| "prāvepā māṃ0 (ṛ0 saṃ0 2, 5, 5, 4) ||"- iti | akṣaputrasya maujavata syārṣam| "prāvepāḥ" "pravepiṇaḥ" prakarṣeṇa vepanaśīlasya vṛkṣasya jātāḥ "bṛhataḥ'
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit