Yāska's Nirukta 203.1.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 203.1.1
- Language
- Sanskrit
203.1.1
“atha”-iti viśeṣādhikāre | prakṛtārthāndanantaramadhikaroti | “yāni” “pṛthivyāyaGenerictanāni” pṛthivyāśrayāṇi “sattvāni” dravyāṇi ca, teṣāmapyatra vivakṣitatvāt | “stutiṃ labhante”—iti samāmnātāni | “tāni” “ataḥ” param “anukramiṣyāmaḥ” vyākhyayā iti śeṣaḥ | pūrvasmādāprīgaṇād vilakṣaṇo'yamaśvādigaṇa iti pṛthagadhikāravacanam | pṛthivyāyaGenerictanatvāviśeṣāt sarpalāṅgalakuṣambhakaprabhṛtīnāmapyatraivāntarbhāvaḥ, tānyapi hi stutiṃ labhante, upalakṣaṇaṃ cedamiti | teṣāṃ yugapadabhidhānāsambhavāt kramo'ryādaṅgīkṛto bhavati | 9 | “mā no̍ mi̱traḥ0 (ṛ0 saṃ0 2, 3, 7, 1)”—iti | dīrghatamasa ārṣam | aśva svāhūyate anena sūktena || “yad vājinaḥ”—iti | yat yāni vājinaḥ asyāśvasya 'devajātasya” “devairjanitasya” vasubhirādityāt, “sūryādaśva̱ṃ vasavo̱ nira̍taṣṭa (ṛ0 saṃ0 2, 3, 11, 2)”—iti | agnervā, “prajāpatinā dvitīyāmajuhot, tato'śvo'jāyata”-iti | “sapteḥ” “saraṇasya” | “pravakṣyāmaḥ” prakarṣeṇa vakṣyāmaḥ | 'vidathe” etasmin “yajñe” “vīryyāṇi” guṇān | kiṃ teṣām ? “mā naḥ” māsmākaṃ tānyucyamānāni “mitraḥ” “varuṇaḥ” “aryyamā” vāyuḥ, “indraḥ” “marutaḥ” “parivyan” ācakṣīran | kiṃ tarhi ? anumanyantām | “āyuḥ” atra “vāyuḥ-ayanaḥ” kāralopena | sa kasmāt ? ayanāt, eti hyasau viśvam | ‘indraḥ” “ṛbhukṣāḥ” sa hi 'urukṣayaṇaḥ” urāvantarikṣe kṣiyati nivasati | athavā-kṣiyatiraiśvaryyārthaḥ | kasya hi ? “ṛbhūṇāṃ” devānāṃ “rājā” “iti” “vā” ca, teṣāmīṣṭe | evam ṛbhuśabdāt pūrvapadam, kṣiyateraiśvaryyakarmaṇaḥ uttarapadam | 9 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit