Yāska's Nirukta 23.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 23.1
- Language
- Sanskrit
23.1
atiṣṭhantīnāmiti | hiraṇyastūpasyeyamārṣam, dāsapatnīriti ca | triṣṭubhāvete | agniṣṭome niṣkevalyaṃ nāma śastram, tatra nividdhānīyametat sūktam, tatraite dve api śasyete | na tiṣṭhantītyatiṣṭhantyaḥ, tāsām "atiṣṭhantīnām" meghodarāntargatānāmapām | tā hi meghe gacchati gacchantyeva, tadādhāratvāt | "āniveśanānām" "anāveśamānānām" na hi tāḥ kvacinniviśante, yāvajjalāśayaṃ nāpnuvanti | tāsāmevaṃvidhānāṃ "kāṣṭhānāṃ madhye" avasthitānāṃ bāhyato meghākhyaṃ "nihitam" avasthāpitaṃ dhātrā "śarīram" āvṛtya apaḥ, tāsāmeva guptaye | tāḥ punaḥ "āpaḥ" tasya "vṛtrasya" meghasya "niṇyaṃ nirṇāmaṃ" yenāsau nīcairnamati taṃ pradeśaṃ "vijānanti" iva | yatastena pradeśena "vicaranti" pracaranti nimnānusāriṇyo hi tāḥ | asāvapi vṛtrastāsu pracarantīṣu tatpracaraṇanirodhaṃ cikīrṣuḥ svaśarīravivṛddhyā 'dīrgha tamaḥ' sa hi tamaḥ svata eva, dhūmādiprabhavatvāt | yāvantaṃ pradeśaṃ nimnamanusarantyo meghasya tāḥ sṛtā bhavanti, nipatyantyastato bahutaramasau varddhate| tadavarutsyaivaṃ dīrghaṃ tama ātṛtya "āśayat" āgota ityarthaḥ || kaḥ punarevamāśayat ? "indraśatruḥ" iti samastārthaḥ || athaikapadaniruktam |- "śarīraṃ śṛṇāteḥ" hiṃsārthasya, hisyate hi tat || "śamnātervā" hiṃsārthasya || "dīrghaṃ drāghateḥ ( bhū0 ā0 )" vṛddhyarthasya, vṛddhaṃ hi tad bhavati || "tamaḥ tanoteḥ ( tanā0 ubha0 )" tena hi sarvameva tataṃ bhavati || "āśayat" "āṅ" pūrvasya "śeteḥ" || "indraśatruḥ" "indro'sya śamayitā vā" hantetyarthaḥ "śātayitā vā" hantā vā, dhātvanyatvamarthaikatvam |
16 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit