Yāska's Nirukta 23.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 23.2
- Language
- Sanskrit
23.2
iha mantre vṛtra ityetacchrutaṃ "tat" etat naigamānuprasaktaṃ vicāryate ityupayuktastacchabdaḥ | āha-"ko vṛtraḥ ?" ucyate-"megha iti nairuktāḥ, tvāṣṭro'sura ityaitihā-
sikāḥ" | niruktamadhīyate nairuktāḥ|| āha-yadi megho vṛtro, ya eṣa mantreṣu tasya saṅgrāmaḥ śrūyate tatra kaḥ samādhiḥ ? iti | ucyate-"apāṃ ca jyotiṣaśca miśrībhāvakarmaṇo varṣakarma jāyate, tatropamārthena yuddhavarṇā bhavanti" | apāṃ ca meghodarāntargatānāṃ jyotiṣaśca vaidyutasya udbhūtavṛtteḥ miśrībhāvakarmaṇo varṣakarma jāyate tena hi vaidyutena jyotiṣā vāyvāveṣṭitena indrākhyenopattāḍyamānā āpaḥ prasyandante-varṣabhāvāya kalpante | tatra evaṃ satyudakatejasoritaretarapratidvandvabhūtayoḥ upamārthena rūpakalpanayā yuddhavarṇā bhavanti-iti yuddhe rūpakāṇītyarthaḥ | na hyatra yathābhūtaṃ yuddhamasti, na hīndrasya śatravaḥ kecana santi | mantro'pi caitasminnarthe asti nendrasya śatravaḥ,'' "yadaccara̱stanvā̍ vāvṛdhā̱no balānīndra prabruvā̱ṇo jane̍ṣu | mā̱yetsā te̱ yāni̍ yu̱ddhānyā̱hurnādya śatrūṃ nanu pu̱rā vi̍vitse || (ṛ0 saṃ0 8,1,15,2)" | vāmadevaputrasya bṛhadukthasyārṣam | triṣṭup | vyūḍhasyāṣṭame'hani niṣkevalye śasyate||'yat' 'acaraḥ' tvaṃ nānāprakāraṃ 'tanvā vāvṛdhānaḥ' śarīreṇa vigrahavān bhūtvā vāvṛdhānaḥ punaḥpunaḥ varddhamānaḥ || kathaṃ punaracaraḥ ? 'balānīndra prabruvāṇo janeṣu' | balāni ātmīyānivīryyāṇi, he indra ! prabruvāṇaḥ iva || kva ?, janeṣu || kiṃ tvaṃ tathaiva ? na | 'māyetsā te yāni yuddhānyāhuḥ' | yāni yuddhānyāhuḥ aitihāsikāḥ, nānārūpāṇyupapradarśayantaḥ, sā api ca te tava māyā it māyaiva || kiṃ kāraṇam ? 'nādya' śatruḥ tavāsti pratyanīkabhūtaḥ || 'na nu purā' nāpi purā kaścidāsīt | yāvad vīryaṃ kiñcit kvacidasti sarvaṃ tat tvameva | "vīryyaṃ vai prāṇo vīryyamindra iti ha vijñāyate" | kva te śatruḥ ? yena sākaṃ yuyovitha | etacca tvamapi 'vivitse' vetsyeva, na kevalamahamevetyabhiprāyaḥ | evametanmantre māyāmātrameva yuddhamiti śrūyate | vijñāyate ca "tasmādāhurnaitadasti yaddevāsuramiti" | tasmāt sādhūktam-"apāṃ ca jyotiṣaśca miśrībhāvakarmaṇo varṣaṃ jāyate, tatropamārthena yuddhavarṇā bhavanti" |
16 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit