Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 238.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 238.1

Language
Sanskrit

238.1

“kṣetrasya patiḥ” kasmāt ? “kṣetram” tāvat “kṣiyateḥ-nivāsakarmaṇaḥ” tadāśrayeṇa hi grāme kṣiyanti nivasanti kuṭumbinaḥ | “tasya pātā vā pālayitā vā”
, madhyamaḥ, tatkarmopapattau hi kṣetrasya kṣetrasvasāphalyam, yadā hi madhyamena vṛṣṭaṃ bhavati, atha kṣetraṃ saphalaṃ bhavati | vigṛhītameva samāmnātam, nigame tathā dṛṣṭatvāt|
10|
14|1
“tasya eṣā bhavati”-||
“kṣetra̍sya̱ pati̍nā va̱yaṃ0 (ṛ0 saṃ0 3, 8, 9, 1)”-iti | vāmadevasyārṣam | kṣetrasya pataye caroḥ puro'nuvākyā | “kṣetrasya patinā” suṣṭhu “hitena” kenacidāptena mitreṇa iva saṃyuktāḥ santaḥ “vayam” “jayāmaḥ” gavāśvādīni dhanāni puṣṭāni balavanti poṣayitṝṇi poṣaṇāya samarthāni upanāmitadravyāṇāṃ cāsmākaṃ kṣetrasya patinā tvatprasādādeva tāni bhoktuṃ śaktirastu | katham ? iti | ‘ā’-ityasyopasargasya sambandhi kriyāpadamadhyājahāra bhāṣyakāraḥ “āhara”-iti | ko'rthaḥ ? upajātaśaktayo vayamevamājñāpayantaḥ paricārakānidmāharateti sarvadravyāṇi yathā'nuvartihi, tathā kṣetrasya patirasmān mṛḍayatu || “mṛḷātiḥ dānakarmā” “īdṛśe” dhanalābhāya bhogāya cāsmān dadātu, dhārayatu, nityaṃ sthirān karotu-ityetadāśāsmahe |
10 |
15 |
"tasya eṣā aparā bhavati"-| [ sā punaḥ kimartham ? yasya caroḥ eṣā puro'nuvākyā, tatra brāhmaṇaṃ bhavati, -“iyaṃ vai kṣetraṃ pṛthivyasyāmadīnāyāṃ pratitiṣṭhati”iti, yataḥ parastādvahniliṅgenopapādayati madhyasthānaḥ kṣetrasya patiriti, bhaktimātraṃ brāhmaṇamiti ]-||
"kṣetra̍sya pate̱ madhu̍mantam0 (ṛ0 saṃ0 3, 8, 9, 2 )" - iti | ārṣaṃ yadeva pūrvasyāḥ| viniyogo mahāvrate, āditye caitadrūpaścatuḥstanagrahaḥ, tasya tṛtīyamanayarcā gṛhyate | he "kṣetrasya pate !" "madhumantam ūrmim" madhuraṃ svādu udakasaṅghātam, "dhenuḥ" yathā "payaḥ" dogdhi, evam "asmāsu" "dhukṣva" prakṣara | kiṃca, "madhuścutaṃ ghṛtamiva supūtam” | madhu iva yat muhurmuhuḥ śrotati, ghṛtamiva supūtam udakamakaluṣam, tasya dānena "ṛtasya naḥ patayo mṛḷayantu" | "ṛtasya" udakasya "patayaḥ" "pātāraḥ" mādhyamikā devāḥ kṣetrasya patipramukhāḥ “mṛḷayantu" mṛḍayantu nityamasmān rakṣantu, pūjayantu vā |
10 |
16 |

Linked texts (1)