Yāska's Nirukta 242.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 242.1
- Language
- Sanskrit
242.1
"pareyivāṃsam0 (ṛ0 saṃ 8, 6, 24, 1)”- iti | havirdhānasyārṣam | yāmye paśau vapāyāṃ viniyogaḥ | “pareyivāṃsam” “paryāgatavantam” sarvataḥ prāptavantam | kān punaḥ ? “pravataḥ” “udvataḥ” “nivataḥ” ca bhūtasaṅghātān | “pravataḥ”iti mantre, “udvato nivantaḥ”- iti bhāṣyakaro'dhyājahāra, tathā sāmarthyāt, “pravataḥ” = manuṣyāḥ, “udvataḥ” = devāḥ, “nivataḥ” = tiryañcaḥ, tathā gatyupapatteḥ | tametamevaṃ "mahīḥ” mahatīḥ bhūtajātīḥ, parethivāṃsam | "bahubhyaḥ” puṇyakṛdbhyaḥ pāpakṛdbhyaśca “panthām” “panthānam” “anupaspaśānam” “anupaspaśāyamānam” amunā mārgeṇa ayaṃ prāṇī jīvanādutsṛrpati, tameva tasya spaśayitvā baddhvā taskara iva sarpajvarādirūpo bhūtvā jīvitādupayāsyāmītyevamupaspaśāyamānaṃ tamevaṅkarmāṇam “vaivasvatam” vivasvataḥ putram, “saṅgamanaṃ janānām” samameva cakṣuḥ kṛtvā yo'smāllokādamuṃ lokaṃ yathākṛtakarmaphalopabhogavaśena janān gamayati | tamevaṃ “yamam” “rājānam” īśvaraṃ sarvaprāṇabhṛtām, he yajamāna ! “haviṣā” anena paśulakṣaṇena “duvasya” rādhnuhi paricarasvetyarthaḥ ||
“avatirgatikarmā”- ityetadatra nirvacanaṃ kathaṃ sambadhyata iti vijñātavyam | athavā- pravata ityavatirevāyamādiluptaḥ prapūrva iti bhāṣyakārābhiprāyaḥ |
10|
20|
yathā vai tāsāṃ yathādhikṛto yamo ha jāto yamo janitvamiti agnireva yamo ha jātaḥ, patitvena kanyābhāvasya jarayitā || tathāyamaparo nigamaḥ sphuṭataraḥ- “tṛtīyo̍ a̱gniṣṭe patiḥ ( ṛ0 saṃ0 8, 3, 27, 5)-ityapi nigamo bhavati” |
sūryāyā ārṣam | vivāhe viniyogaḥ | he kanye ! tvamucyase | 'somaḥ' tvāṃ 'prathamaḥ' 'vivide' vinnavān prāptavān saumye prathamakaumārake || 'gandharvo vivid uttaraḥ' upajāyamāna-cārutāṅgapravibhāga-svarasāṣṭhavābhīṣṭadanaṅgāṅgasamāhṛta dayāṃ gandharvaḥ viśvāvasuḥ tvāṃ vivide vinnavān | atha punaridānīṃ vaivāhike upagatāyāḥ karmaṇi "tṛtīyo agniṣṭe patiḥ" tṛtīyastavāyamagniḥ | ata udvahanāt param 'turīyaḥ' caturthaḥ 'te' tavāyaṃ 'manuṣyajāḥ' patiḥ | ityevamanenāpi mantreṇa samavaiti jāratvaṃ patitvaṃ cāgneḥ | evaṃ cet- "yamo ha jāto yamo janitvam"- iti yadadhikṛtaṃ so'gnireveti siddham ||
nigamam, upacayahetvartham | sa nirucyate-
sa eva viniyogaḥ, ārṣaṃ ca | 'somaḥ' etāṃ prathamaṃ kaumārādabhyuhya 'gandharvāya' 'dadat' adāt | atha 'gandharvaḥ' apyenāmabhyuhya svayauvanādhikārāt 'agnaye dadat' | atha 'agniḥ' api enām asmin vivāhe saṃskṛtya 'rayiṃ' dhanaṃ 'ca' 'putrān' 'ca' 'mahyam' 'adāt' dadāti | 'atho' api ca dhanena ca putraiśca saha mahyamadāt mahyaṃ dadātviti ||
'tam' agniṃ yamam | 'vaḥ'-iti anarthakaḥ | athavā-yajamānā ṛtvigbhirucyante | "carāthā" "carantyā" jaṅgamayā "paśvāhutyā" "vasanyā" "ca" "nivasantyā "oṣadhyāhutyā" jaṅgamena sthāvareṇa ca haviṣā "astaṃ na gāvo nakṣa̍nte" | 'astaṃ' gṛhaṃ yathā 'gāvaḥ' avaśyaṃ 'nakṣante' āpnuvanti svenopakāreṇa sāyaṃ vāsāya, tathemamagnimubhayalakṣaṇena haviṣa' vayamāpnuyāma | 'iddhaṃ' "samiddhaṃ bhogaiḥ" sarvabhogānāmīśvaraṃ pradātāramiti |
10|
21|
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit