Yāska's Nirukta 242.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 242.2
- Language
- Sanskrit
242.2
"yamaḥ ( 12 )" vaktavyaḥ | sa punareṣaḥ “yacchati” uparamaryāta jīvitāt sarvaṃ bhūtagrāmamiti yamaḥ | ata eva balavān iti madhyamaḥ |
10 |
19 |
"tasya eṣā bhavati”-||
tatsaṅgādvā śabdasārūpyādvā nirāha-“agnirapi yama ucyate” iti vibhāgopapradarśanāya |
10 |
20 |
“tam etāḥ ṛcaḥ anuprabadanti”- iti pratijñātāthopapādanāya, yathāgnirapi yamaśabdena ucyate, tathā imā ṛcaḥ anupravadanti-||
“saine̍va sṛṣṭā0 (ṛ0saṃ0 1,5,10,7 )” -ityevamādyāḥ| parāśarasyārṣam | etāḥ “dvipadāḥ” virājaḥ | prātaranuvākāśvinayoḥ viniyogaḥ | “senā iva sṛṣṭā” niścitā, athavā-senāpatinā visṛṣṭā preritā | “amaṃ dadhāti” “bhayaṃ vā balaṃ vā dadhāti” bhayaṃ parebhyaḥ, valaṃ svebhyaḥ, athavā-atarkitā bhayaṃ dadhāti, atarkitā balaṃ dadhāti praṇetuḥ | “astuḥ na didyut” “astuḥ iva” kṣeturyathā didyut āyudham “tveṣapratīkā” “mahāpratīkā” mahatī yā dṛśyate pratīkaṃ darśanam, “bhayapratīkā” darśanādeva bhayānakā, “dīptapratīkā vā” dīptadarśanā | bhayaṃ vā balaṃ vā dadāti svebhyaḥ parebhyaśceti varttate | kā punarasau ? iti, agneḥ arciḥ | rakṣobhyo bhayaṃ dadāti, svebhyo balam || “ya̱mo ha̍ jāto ya̱mo jarnitvam0 ( ṛ01,5,10,8 )”-iti|yasya idam evaṃlakṣaṇamarciḥ, sa eva “yamaḥ” agniḥ, sarvamidaṃ jātaṃ janiṣyamāṇaṃ ca | kathametad gamyate pārthivo'yamagniya̍maśabdenocyate, na madhyamo nottamo vā ? iti | tāvapi hi yamā vucyete, yatau nigamāntareṇa vibhajya darśayati-“ya̱māvi̱heha̍ mā̱tarā (ṛ0 saṃ0 4,
8, 25, 1) "-ityapi nigamo bhavati"-iti | yatraiṣa pādaḥ, tasmin mantre śakyate yamaśabdena agnirucyata iti vibhāvayituṃ vyapadeśaḥ | tadyathā-
bharadvājasyārṣam | bṛhatī | "baṭ"-iti satyanāma | he 'indrāgnī !' 'itthā' satyam, amunā prakāreṇa yaḥ sūkta mahābhāgyaprakāro'dhikṛtaḥ, tamityetyabhineyenopadiśan bravīti | 'mahimā' māhābhāgyam 'vāṃ' yuvayoḥ 'āpaniṣṭhaḥ' sarvato'tiśayena stutyaḥ | yau yuvāmevamatimahānubhāvau, tayoḥ 'samānaḥ' 'vāṃ' 'janitā' janayitā sūryaḥ | tau yuvāmevaṃ kṛtvaikapitṛkau ekajanmānau 'yamau bhrātarau' | 'iha iha mātaro' iha ca pṛthivīloka iha ca antarikṣaloke avasthitau mātārau sarvasya lokasya nirmātāoṃ | evamiha mantre pitṛtvena sūryo vyapadiṣṭaḥ, indrāgnī yamau iti yamaśabdo madhyamasthānapṛthivīsthānayoratrāpi dvayoryamayoriha ceha ca nirmātārāviti prathamena 'iha'-śabdena agneirayama iti lakṣyate, tasmādihāpi "yamo ha jāto yamo janitvam"-iti yuktaṃ yadagnirevocyate || “jāraḥ kanīnāṃ patirjanīnām” | sa evāgniḥ “jāraḥ” “jarayitā” “kanīnām” “kanyānām” kanyābhāvasya, yadā hyagnisannidhāvṛḍhā bhavanti, atha tāsāṃ kanyābhāvo jīrṇo bhavati “patiḥ janīnām” “pālayitā jāyānām” katham ? “tatpradhānāḥ” sampadyante, agnau vratopagamanāt, āvratavimokṣāt agnipāratantryām-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit