Yāska's Nirukta 246.1.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 246.1.1
- Language
- Sanskrit
246.1.1
“viśvakarmā (16)” vaktavyaḥ| sa kasmāt ? “sarvasya karttā” yāvadidaṃ kiñcid bhūtaṃ bhaviṣyamāṇaṃ kriyamāṇaṃ ca tasya sarvasya karttā, vāyvātmakatvāt sarvaceṣṭānāṃ madhyamaḥ| sa kathaṃ sarvaṃ karoti ? pārthivāpyau dhātū tejasā paripacyamānau vāyuvyūhena vicaran sarvabhāvānupraveśī sarvamidamatyadbhutamacintyamakṛtātmabhirjagat karotīti sa madhyamaḥ, viśvakaraṇād viśvakarmā| vijñāyate hi vaiśvakarmaṇaṃ haviradhikṛtya sākamedheṣu-“athaiṣa vaiśvakarmaṇo viśvāni me karmāṇi kṛtānyāsanniti viśvakarmā hi so'bhavat”--iti | bhavati codakasambaddhamasya madhyamaliṅgaṃ viśvakarmāṇamadhikṛtya vaiśvakarmaṇe sūkte,--“tamid garbhaṃ prathamaṃ dadhra āpaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3 17, 6)”-iti| viṣuvati ca vaiśvakarmaṇaṃ grahamadhikṛtya vijñāyate hi--“indro vai vṛtramahan sa imaṃ lokamabhyajayadamuṃ tu lokaṃ nābhyajayat taṃ viśvakarmā bhūtvābhyajayat”--iti| tasyaiva grahasya purorucamadhikṛtya vijñāyate hi--“yaccaindrīṃ vaiśvakarmaṇīṃ vidyāt, tayaiva gṛhṇīyāt”--iti | sa eṣa evamādibhyo lakṣaṇebhyaḥ sarvasthānānubhāvitve'pi sati viśeṣato madhyama iti madhyamasthāne samāmnātaḥ | 10 | 25 | “tasya eṣā bhavati”--|| "viśvakarmā vima̍nā āddhihā̍yā0 (ṛ0 saṃ0 8, 3, 17, 2)”-iti| bhauvanasya viśvakarmaṇaḥ prajāpaterārṣam | agnau vaiśvakarmaṇābhyāṃ sūktābhyāṃ ṣoḍaśagṛhītaṃ hūyate, tatra viniyogaḥ | "viśvakarmā” ''vimanāḥ" "vibhūtamanāḥ” vibhūtaprajñānaḥ, sarvatrāpratihatamasya prajñānam | kiṃ prajñānameva kevalam ?
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit