Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 246.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 246.1

Language
Sanskrit

246.1.1

“viśvakarmā (16)” vaktavyaḥ| sa kasmāt ? “sarvasya karttā” yāvadidaṃ kiñcid bhūtaṃ bhaviṣyamāṇaṃ kriyamāṇaṃ ca tasya sarvasya karttā, vāyvātmakatvāt sarvaceṣṭānāṃ madhyamaḥ| sa kathaṃ sarvaṃ karoti ? pārthivāpyau dhātū tejasā paripacyamānau vāyuvyūhena vicaran sarvabhāvānupraveśī sarvamidamatyadbhutamacintyamakṛtātmabhirjagat karotīti sa madhyamaḥ, viśvakaraṇād viśvakarmā| vijñāyate hi vaiśvakarmaṇaṃ haviradhikṛtya sākamedheṣu-“athaiṣa vaiśvakarmaṇo viśvāni me karmāṇi kṛtānyāsanniti viśvakarmā hi so'bhavat”--iti | bhavati codakasambaddhamasya madhyamaliṅgaṃ viśvakarmāṇamadhikṛtya vaiśvakarmaṇe sūkte,--“tamid garbhaṃ prathamaṃ dadhra āpaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 3 17, 6)”-iti| viṣuvati ca vaiśvakarmaṇaṃ grahamadhikṛtya vijñāyate hi--“indro vai vṛtramahan sa imaṃ lokamabhyajayadamuṃ tu lokaṃ nābhyajayat taṃ viśvakarmā bhūtvābhyajayat”--iti| tasyaiva grahasya purorucamadhikṛtya vijñāyate hi--“yaccaindrīṃ vaiśvakarmaṇīṃ vidyāt, tayaiva gṛhṇīyāt”--iti | sa eṣa evamādibhyo lakṣaṇebhyaḥ sarvasthānānubhāvitve'pi sati viśeṣato madhyama iti madhyamasthāne samāmnātaḥ | 10 | 25 | “tasya eṣā bhavati”--|| "viśvakarmā vima̍nā āddhihā̍yā0 (ṛ0 saṃ0 8, 3, 17, 2)”-iti| bhauvanasya viśvakarmaṇaḥ prajāpaterārṣam | agnau vaiśvakarmaṇābhyāṃ sūktābhyāṃ ṣoḍaśagṛhītaṃ hūyate, tatra viniyogaḥ | "viśvakarmā” ''vimanāḥ" "vibhūtamanāḥ” vibhūtaprajñānaḥ, sarvatrāpratihatamasya prajñānam | kiṃ prajñānameva kevalam ?

246.1.2

na-iti ucyate-"āddhihāyāḥ” apyasāvātmanāvihāyāḥ, ātmanāpi sarvaprakāraṃ mahān, mahattvācca “vyāptā" vyāpnoti | evaṃ sarvaprakāraṃ sarvasya jagataḥ yata eva ca mahān, ata eva "dhātā" utpādiyatā sarvabhūtānām, utpādya ca "vidhātā” jīvanasya, jīvatāṃ ca sādhvasādhuṣu karmasu pravarttamānānāṃ "paramota sandṛk" paramaḥ prakṛṣṭaḥ avyavadhānena "saṃdṛṣṭā” samyak pravibhāgena draṣṭā | sādhvasādhupravibhāgadṛṣṭānāṃ “teṣām” ca bhūtānāṃ yāni yāni "iṣṭāni" priyāṇi, tasya viśvakarmaṇo daivīṃ sampadamābhasampannāni | kāntyartho vā iṣiḥ | yānyabhīpsitāni tasya viśvakarmaṇaḥ | 'matāni vā” abhimatāni vā | tasya viśvakarmaṇaḥ "gatāni vā" prahvībhūtāni, taṃ viśvakarmāṇaṃ prati tatpariśrānaśraddhopāsanābhāvanāprakṣayitaduritāni, tena saha ekībhūtāni viśvakarmaṇā, ādhidaivikamātmānamabhisampannāni | “sa miṣā madanti” “iṣā” udakena "adbhiḥ” pariyutābhiḥ susūkṣmābhiḥ "saha" tena karmaṇā samānam aviśeṣeṇa modante | kva ? “yatrā saptaṛṣīn para ekamāhuḥ” 1 “yatra etāni saptarṣīṇi” rasānāmākarṣaṇāni, draṣṭṛṇi vāṃ raśmīn, “jyotīṃṣi” “ekaṃ” bhavanti, avibhāgamupagacchanti, maṇḍale hyeteṣāmavibhāga̍ḥ | kiṃ tatraiva ? na-ityucyate-“yatra para ekamāhuḥ” | ka ca punaḥ para ekamāhuḥ ? maṇḍalādhiṣṭhātari | yo'sau yajñadānatapasāṃ bhoktā, hiraṇyaśmaśruḥ, hiraṇyakeśaḥ, āpraṇakhāt sarva eva suvarṇa iti vijñāyate ‘ekam’ eva yamāhurdevatāmatattvāvidaḥ-“ityadhidaivatam” devatāmadhikṛtya mantrasya vyākhyānamadhidaivatam ||

246.1.3

“athādhyātmam” ātmānamadhikṛtya viśvakarmaṇo vyākhyānam adhyātmam | kaḥ punarayamātmā ? vijñānasatattvamātraṃ sarvaviśeṣavijñānaprasavabījam, yadekadeśāḥ pracyutā iva sanstataḥ kathamapyāvidyāvyavadhānādanyatvamiva bibhrataḥ pratiśarīraṃ śāstreṇa tāvadbhāvyaṃ yāvacchiṣyate, so'yamātmā pratiśarīraṃ kṣetrajñatvena svaviśeṣeṇa vijñānaśaktyādhikāramanubhavan hiraṇyagarbhāvasthamadhidaivamityucyate | atha punaranyaḥ śarīrāvasthāsu varttamānaḥ tadadhidaivatamapekṣya pratiśarīraṃ kṣetrajñatvena yadviśvakarmabhāvamanubhavan mantreṇa vyākhyāyate, tadadhyātmamasya ||

246.1.4

“viśvakarmā” “sarvasya karttā” paramātmā, pratiśarīraṃ kṣetrajñatvena varttamānaḥ, tatkṛtatvāda vāyoḥ kriyāparispandasya | na kevalaṃ sarvakriyāśaktimān, kiṃ tarhi ? “vimanāḥ” ca “vibhūtamanāḥ” sarvaprajñānaḥ | sarvatomukhābhiḥ viśeṣavijñānaśaktibhiḥ “ādvihāyāḥ” api ca vihāyāḥ, mahān, vijñāyate hi-“sa vā eṣa mahānātmā annādo vasudānaḥ”-iti | na kevalaṃ mahān, kiṃ tarhi ? “dhātā” sraṣṭā, svaśaktivikṣepasya | “vidhātā” ca tadyogyānāṃ viṣayāṇāṃ vikṣiptavihitānāṃ ca | teṣāṃ “paramaḥ” utkṛṣṭaḥ “indriyāṇāṃ saṃdarśayitā” tatkṛtatvād viṣayaviṣayisambandhasya, indriyāṇāṃ ca tadadhiṣṭhitānāṃ prativiṣayamālokasāmarthyopajanāt tasya viśvakarmaṇaḥ paramātmanaḥ | “teṣāṃ” svaśaktivikṣepāt kṣetrajñavibhūtīnāṃ yāni “iṣṭāni” pūrvavat paramātmajñānaśraddhopāsanābhāvanāprakṣapitaduritāni tāni | “iṣā” “annena” saha “sammadante” tṛpyanti | kva ? “yatrā saptaṛṣīn” “yatra imāni saptaṛṣīṇāṃni indriyāṇi” draṣṭṛṇi, indriyāṇi “jyotīṃṣi” ekamāhuḥ | kva ? buddhau | tasyāmapi hyeteṣāmekatvamastviti | kiṃ tatraiva ? na-iti, uccate-“para ekamāhuḥ” | na yataḥ parataramasti, tasmin paratare viśvakarmaṇi yadannaṃ śaktimātraṃ yadupaviṣṭaṃ • bhāt paramātmā nityatṛptaḥ, tenānnena paramātmani tadvijñānopāsanāt tādbhāvyamupagatāstena sahabhūtā modante niraśanāyāpipāsāḥ nityatṛptāḥ, atītaśokamohajarāmṛtyuva ātmavida ityevamāhuḥ sat‌tvadṛśo brāhmaṇāḥ | yatho cānupakṣīṇesvadhāśaktinityatṛptaṃ sarvabhāvaparaṃ tat paraṃ brahma

246.1.5

yadātmavidaḥ pratipadyante, tathā purāṇasūkte'pi parameṣṭhina ārṣam-mantro darśayati,“svadhayā tadekaṃ tasmādghānyaṃ na paraḥ kiñcanāsa (ṛ0 sa0 8, 7, 17, 2)”-iti | evaṃ sarvatra sambhavo yāvadviṣayo mantrāṇāṃ yojyaḥ-ityupapradarśanāyobhayathā mantro varṇitaḥ || “ityātmagatimācaṣṭe” amunā prakāreṇa varṇyamāna eṣa mantra ātmagatimācaṣṭe prakhyāpayati | 10 | 26 | ' “viśva̍karman ha̱viṣā̍ vāvṛdhā̱naḥ0 (ṛ0 saṃ0 8, 3, 16, 6 | ya0 vā0 saṃ0 17, 22)”–iti | prayogāvasthāṃ phalāvasthāṃ ca viśvakarmaṇaḥ pratītyocyate-he “viśvakarman” prayogāvasthita ! vyamucyase | anena “haviṣā” sarvamedhadarśanasampadādiyuktena tvaṃ varddhamānaḥ viśvakarmatvamāpadyamānaḥ tatphalavipariṇāmakāle “svayaṃ yajasva” svayaṃ saṅgacchasva vyāpnuhi | “pṛthivīm uta dyām” “pṛthivīṃ ca divaṃ ca” sarvavyāpī bhava | api ca tatraitasmin darśanakṛte mahimni “muhyantvanye abhito janāsaḥ” mohamupagacchantu abhitaḥ sarvataḥ te “janāḥ” ye tvadupāsanāparāṅmukhāḥ santaḥ tava “sapatnauḥ” samānaṃ patitvamicchanti | atha punaḥ “iha” tvaddarśanopāsanākarmaṇi varttamānānām “asmākam” “maghavā” sarvadhaneśasrc:, “sūriḥ” medhāvī, sarvatrāpratihataprajñānaḥ, “prajñātā” viśeṣato 'smākam “astu”—ityetadāśāsmahe || tvaṣṭā, viśvakarmā, -ityadhibhūtapradhānāḥ purāṇavidaḥ, tathāpi kalākauśalādisarvejñānahetuko nāmapratilambha ityavipratiṣiddham | evaṃ sarvāsu devatāsu | 10 | 27 |

Linked texts (1)