Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 297.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 297.2

Language
Sanskrit

297.2

"tasya kālo yadā dyaurapahatatamaskākīrṇaraśmirbhavati" yadā yasmin kāle dyaureva apahatatamaskā bhavati, na pṛthivī, pṛthivyāṃ tamo bhavati, divyapahate tamasi vikṣiptā asyāṃ raśmayo bhavanti, sa sāvitraḥ kālaḥ, tasmin kāle ādityaḥ savitocyate |
12 |
12 |
"tasya" savituḥ tatkālopalakṣitasya "eṣā" ṛk prādhānyastutiḥ "bhavati"-||
“vi nākramakhyat”–iti saṃvituḥ kālopalakṣaṇakaṃ mantraliṅgam, tatpaśuguṇasāmānyena samarthayannāha-“adhorāmaḥ sāvitra iti paśusamāmnāye vijñāyate”| “kasmādgu ṇa sā • mānyāt” ? iti-“adhastāttadvelāyāṃ tamo bhavati” upariṣṭācca jyotiḥ | śuklaṃ tadā divi bhavati, kīrṇāvaraśmatvāttasyāḥ, adhastāttu bhūmyāṃ tadā tamo bhavati | etasmāt kāladevatāṃguṇasāmānyāt paśurapi tathārūpa eva bhavati sāvitraḥ ||
āha-“adhorāmaḥ” iti kimuktaṃ bhavati ? ucyate,-“adhastāt kṛṣṇaḥ”–iti yaduktaṃ syāt taduktaṃ bhavatyadhorāma iti ||
āha-“kṛṣṇaḥ kasmāt sāmānyāt” rāma ityucyate ? śṛṇu, -vijñāyate hi “agniṃ citvā” prathamaṃ citvā “na rāmāmupeyāt”-iti | “rāmā”-iti śūdrocyate, sā hi “ramaṇāya” eva “upeyate”-“na dharmāya” ramaṇārthameva sā | “kṛṣṇajātīyā”ityekāryoṃ śabdāvadhunā utsṛjya rāmāṃ striyaṃ pravīṇādiśabdavat paśāvayaṃ rāmaśabdo vṛttaiḥ kṛṣṇasāmānyamātreṇa |
12 |
13 |

Linked texts (1)