Yāska's Nirukta 297.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 297.2
- Language
- Sanskrit
297.2
"tasya kālo yadā dyaurapahatatamaskākīrṇaraśmirbhavati" yadā yasmin kāle dyaureva apahatatamaskā bhavati, na pṛthivī, pṛthivyāṃ tamo bhavati, divyapahate tamasi vikṣiptā asyāṃ raśmayo bhavanti, sa sāvitraḥ kālaḥ, tasmin kāle ādityaḥ savitocyate |
12 |
12 |
"tasya" savituḥ tatkālopalakṣitasya "eṣā" ṛk prādhānyastutiḥ "bhavati"-||
“vi nākramakhyat”–iti saṃvituḥ kālopalakṣaṇakaṃ mantraliṅgam, tatpaśuguṇasāmānyena samarthayannāha-“adhorāmaḥ sāvitra iti paśusamāmnāye vijñāyate”| “kasmādgu ṇa sā • mānyāt” ? iti-“adhastāttadvelāyāṃ tamo bhavati” upariṣṭācca jyotiḥ | śuklaṃ tadā divi bhavati, kīrṇāvaraśmatvāttasyāḥ, adhastāttu bhūmyāṃ tadā tamo bhavati | etasmāt kāladevatāṃguṇasāmānyāt paśurapi tathārūpa eva bhavati sāvitraḥ ||
āha-“adhorāmaḥ” iti kimuktaṃ bhavati ? ucyate,-“adhastāt kṛṣṇaḥ”–iti yaduktaṃ syāt taduktaṃ bhavatyadhorāma iti ||
āha-“kṛṣṇaḥ kasmāt sāmānyāt” rāma ityucyate ? śṛṇu, -vijñāyate hi “agniṃ citvā” prathamaṃ citvā “na rāmāmupeyāt”-iti | “rāmā”-iti śūdrocyate, sā hi “ramaṇāya” eva “upeyate”-“na dharmāya” ramaṇārthameva sā | “kṛṣṇajātīyā”ityekāryoṃ śabdāvadhunā utsṛjya rāmāṃ striyaṃ pravīṇādiśabdavat paśāvayaṃ rāmaśabdo vṛttaiḥ kṛṣṇasāmānyamātreṇa |
12 |
13 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit