Yāska's Nirukta 3.0
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 3.0
- Language
- Sanskrit
3.0
nāmākhyātapadarūpabuddhitattve sattvakriyāviṣaye guṇapradhānabhāvenāvatiṣṭhete | tayorguṇapradhānabhāve sati tacchabde lakṣaṇayopacaryyate | tathā ca dhāturūpā buddhistadarthayā saṃyujyate | buddhereva hi dhātvādirūpeṇa vipariṇamyamānā śāstreṇa saṃskriyate | tasyāṃ saṃskriyamāṇāyāṃ śabde saṃskāropacāraḥ kriyate | tadabhidhāyakatvācchabdasya || tatra yaduktaṃ 'vacanānityatvāditaretaropadeśaḥ śāstrakṛtaśca yogo nopapadyate' iti, etadayuktamiti || ' nityatvapakṣe'pi yugapadutpannānāṃ guṇapradhānabhāvo goviṣāṇavannāsti' iti yaduktam, anekāntiko'sau dṛṣṭāntaḥ | dṛṣṭo hi yugapadutpannayoḥ ekakāle rājaputrāmātyaputrayorguṇapradhānabhāvaḥ | tatra yaduktam- 'yugapadutpannānāmitaretaropadeśo na prāpnoti' iti, tadayuktaṃ, 'vyāptimattvācchabdasya sarvamupapadyate 'iti tadeva samyagiti |
aparo vyākhyāmārgaḥ-indriyanityatvātpadacatuṣṭvānupapattistadāśrayasya ca sarvasyaivākṣipte parihārapekṣeṇedamavatāryyate--"
iti | atra samañjasa eva vāśabdaḥ || katham ? ayugapadutpannānāṃ vā yugapadutpannānāṃ vā nityānāṃ vā anityānāṃ vetyarthaḥ | itaretaropadeśaḥ | itarasyetyākhyātasya kriyāvacane śabde'bhidhānatvenopadeśaḥ, itarasya ca nāmaśabdasya sattvavacane śabde'bhidhānatvenopadeśaḥ |
lakṣaṇaśāstreṇa caite kriyāsattve ākhyātānāmaśabdābhyāṃ yujyete | tasmādupapadyate padacatuṣṭumiti |
āha-āgamanamātrametat | heturucyatāṃ 'kathaṃ vinaṣṭāvinaṣṭayoḥ saha parisaṃkhyānam, avasthitayorvā guṇapradhānabhāvaḥ' iti ? || ucyate-"
hetvarthaḥ samāna eva pūrveṇa |