Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 3.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 3.1

Language
Sanskrit

3.1

“indriyanityaṃ vacanamaudumbarāyaṇastatra catuṣṭaṃ nopapadyate”| āha--iha tāvaduktaṃ padacatuṣṭayam | bhāvavacanatā, dravyabacanatā, guṇabhāvaḥ, pūrvāparībhāvaḥ, sāmānyavācitvaṃ, viśeṣavācitvamiti nopapadyate | kasmāt ?| 'vacanānityatvāt' yato'nityaṃ vacanam || kathamanityaṃ vacanamiti ? || ucyate-indriyanityaṃ vacanamiti | indra ātmā, sa yena īryate liṅgyate anumīyate ca-'astyasāvātmā karttā, yasyedaṃ karaṇam, nākarttṛkaṃ karaṇamasti' iti, tadindriyam | tasminnityamindriyanityam || kiṃ punastat ? | vacanam | ucyate aneneti vacanaṃ vākyamityarthaḥ || katamat ? | yadetannāmākhyātopasarganipātātmakam || kaḥ punarevamāha-' indriyanityaṃ vacanam ' iti | ucyate-audumbarāyaṇaḥ ācāryo manyata iti vākyaśeṣaḥ | udumbarasyāpatyamaudumbiriḥ, tasyāpatyamaudumbarāyaṇaḥ |
17 ||
āha-tataḥ kimiti ? || ucyate-tatra tasmin vākye evamindriyanitye sati yadetat padacatuṣṭvamuktam, etannopapadyate|| kasmāt ? | śṛṇu-yāvadeva vakturvāgindriye śrotuśca śrotrendriye, vacanam, tāvadeva tadastīti śakyate vaktum, pracyutaṃ ca nāsti || api ca-vākyamapi | vākyaṃ samastamudbhūtaṃ tadindriye nāvatiṣṭhate yadavayavabhūtāni padānyavasthitāni parisaṃkhyātum | na ca vinaṣṭāvinaṣṭayoḥ padayoḥ saha parisaṃkhyānamasti || tasmādvacanānityatvāt padacatuṣṭvānupapattirityapapannam |