Yāska's Nirukta 3.7
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 3.7
- Language
- Sanskrit
3.7.1
āha-yadi nāmākhyātopasarganipātānāmaparihīnā śaktirdevānapyabhidhātum | atha kimarthaṃ vede mantraḥ samāmnātaḥ ? || ucyate- " puruṣavidyānityatvāt karmasampattirmantro vede " | puruṣeṣu manuṣyeṣu vidyāyāḥ vijñānasyānityatvāt puruṣavidyānityatvādaddhetoḥ karmasampattiḥ phalena sampādanam aviguṇakarmasampattiḥ, phalasampannameva karma bhaviṣyatītyevamarthaṃ vede mantraḥ ' samāmnātaḥ ' iti vākyaśeṣaḥ | itarathā hi puruṣeṣu vijñānasyānityatvādyathārthaṃ nābhidadhate devāścāmākhyātopasarganipātairaśikṣitatvānmandaśikṣitatvādvismaraṇaśīlatvādvā | devānāmaparādhyeyurayathāvatprayuñjānāḥ nāmākhyātopasarganipātān | tataśca sarvārthapratyakṣadṛśo devāḥ svalpamapyayathāvadabhidhānaṃ na marṣayanti viguṇametaditi | vidyā'nityatvāttadabhāve neyuḥ karmāṇa | tataśca devatāhīnaṃ karmaphalaṃ sampadyate | na ca kevalaṃ phalāsampattiḥ, || kiṃ tarhi ?, duritahetuko doṣo'pi syāt | tasmādeta eva nāmākhyātopasarganipātāḥ prayogānuparipāṭīniyamārthaṃ mantratvena vede samāmnātāḥ | nahi nāmākhyātopasarganipātāna parityajya mantrāḥ santi | etadeva caturvidhaṃ padajātaṃ prayogānuparipāṭyā kayācidavasthitaṃ mantrā ityucyante || āha-kathamanityatvaṃ vidyāyāḥ puruṣeṣviti ? | ucyate- iha yena vākyaviracanānukrameṇa arthamanvaneprepsyate, ' manuṣya evameva brūyāt- ' tvaṃ gantuṃ devadattam' iti | sa tenaiva vākyaviracanānukrameṇa baddhamapi mantamartha na śaknoti pratipādayitum | evamanityatvaṃ vidyāyāḥ puruṣeṣu | tadadoṣaṃ vā manuṣyāna prati, sarveṣāmeva manuṣyāṇāmānityatvādvidyāyāḥ |
3.7.2
ayamapi hi yena vākyānukrameṇa vakti manuṣyaḥ kañcidarthaṃ, na tenaiva śvā śaknoti vaktum || tatra yadukaṃ 'kimartha mantro vede samāmnātaḥ' iti | idaṃ na yuktam || 'puruṣavidyānityatvātkarmaphalasampattyarthaṃ mantro vede samāmnātaḥ' iti | nahyavicāritameva vijñāyate | ata idamāha || padacatuṣṭvamāśritya pakṣapratipakṣābhyo vicāryya avadhāritam | vipayaścākṣepaprasaṅgenaivāsya pariklṛptaḥ devamanuṣyavyavahārthamanedini || tadetatsarvamapi codakavaśāna prasaktānuprasaktamuktam | bhāvantu prakṛto yatamanveṣṭumamadhunā varṇayiṣyāmaḥ | sa ca punarubhayātmā bhāvaḥ | kāryātmā kāraṇātmā ca | tayoryaḥ kāryātmā tamadhikṛtyoktam- " kriyānirvarvyoṃ yo'rthaḥ sa bhāvaḥ, kriyaiva vā bhāvaḥ "- iti | idānīṃ kāraṇātmā bhāvo nirūpyate | kathaṃ kriyādravyayoḥ svātmabhyo viśeṣaḥ, kāryātmapradhvastayoḥ puruṣopabhogamantānopakṣaye kāryātmabhāvātītaḥ, yenātmabhāvena bhavanamātrābhisambandhano pralayakāle'vatiṣṭhate, so'tyantāvināśadharmamātra ātmā bhāva ityucyate || āha-kathamayamiha prasaktaḥ ? | śṛṇu-tadvikārā eva hi dravyaguṇakarmabhāvenāvasthitāḥ manto nāmākhyātopasarganipātairabhidhīyante | sthitikāle asāvapi ca prahīṇasarvvaviśeṣabhavanamātrakriyābhisambandhī san vyāvṛttasarvvopapadābhyāṃ nāmākhyātaśabdābhyāmucyate-'bhavatīti' bhāva iti ca | śabdagarttatvādapoḍhasarvvaviśeṣāpamyetāmavasthā metau śabdāvāskandataḥ | yata etayoreva sādhāraṇārthamaryāmaha prasaṅgataḥ padacatuṣṭādhikaraṇe || āha,-pradhānametat syāt | kiṃ kāraṇam ? | taddvāyena hyetajjagadavatiṣṭhate pralayakāla ityeke manyante |
3.7.3
tacca naiva | kiṃ kāraṇam ?, bhāvavikāra eva hi sopapadaśabdavācyatvāt pradhānabhāva iti hyucyate || puruṣastarhi ? | tatrāpyayameva hetuḥ, anupakṣīṇaśaktitvāt || etenaiva īśvaraparamāṇvādibhovavikārāḥ pratyuktāḥ | īśvarabhāvaḥ paramāṇubhāva iti sopapadatvāt|| śūnyaṃ tarhi ?, tadapi na | yasmācchūnyaśabde'pi bhāvaśabdāsaṅgadarśanam, na hyasatyarthe śabdaḥ prayujyate | śabdo hi śabdasyārthena sambaddhaḥ | kiñcittadasti yacchūnyamiti| loke hi prasiddham'gṛhaṃ śūnyaṃ, grāmaḥ śūnyaḥ, śūnye śabdamahasva' iti | tasmānna śūnyaśabdenobhāva evocyate | kiṃ tarhi,apekṣākṛtaṃ śūnyatvamiti|bhāvaśabda evātropapadatvena yukta iti cet,na,prayogāprasiddheḥ| na hi bhāvaibhāva iti prasiddhaḥ prayogaḥ| na ca prayujyamāno'pi bhāvaśabdo bhāvaśabda evopapadatvena pradhānādiśabdavat kañcidviśeṣapratyayamādadhāti || tasmāt sarvopapadahīnasya bhavaterātmabhāvenedaṃ jagannityam, itaraistu bhāvavikāraiḥ paramāṇvādibhirbhāvavikāragatātmabhiranityam || kasmāt ? | vikārātmakatvādaiva | vikāro hyanityaḥ, tamevaṃ bhavanamātrābhisambandhena prahīṇasarvabhāvavikāram etatsadbhāvavido'vadhṛtavedāntarahasyamamṛḍhaḥ pairāvaravido medhāvina ātmakṛtsnakāritayā muktāvikārabandhanā etatsmajñānādevopakṣīṇakarmmopabhogāmantānāḥ santa ātmakāmāḥ pratipadyante | netare pradhānādivido vedānuśāsanekadeśānīśvaragurupradhānādīnāṃnityāna bhāvavikārān svamatikalpanāhetuvyavahitān matvā sthirīkṛtyānena pratipadyante bhavanamātrābhisambandhena tadetasmādātmana udvijanta ātmaprakāśakāntaryāmyayaṃ (?) citsantānamiva manyamānāḥ |
3.7.4
kecicca śaktihānāvasaṃvādhanādeva | sa eṣa iha vedānvaidavadārthanirvacanābhiniveśaśabdānāṃ sāmānyaviśeṣavṛttyupadeśaprasaṅge pravarttamāne bhavateḥ kṛdantībhūtasya bhavanamātrameva vaktu sāmarthyam, netarān bhāvavikārān vidyamānānapītyetena prasaṅgenātra saṃsūcito vedarahasyo brāhmaṇaiḥ |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit