Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 3.7.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 3.7.2

Language
Sanskrit

3.7.2

ayamapi hi yena vākyānukrameṇa vakti manuṣyaḥ kañcidarthaṃ, na tenaiva śvā śaknoti vaktum || tatra yadukaṃ 'kimartha mantro vede samāmnātaḥ' iti | idaṃ na yuktam || 'puruṣavidyānityatvātkarmaphalasampattyarthaṃ mantro vede samāmnātaḥ' iti | nahyavicāritameva vijñāyate | ata idamāha || padacatuṣṭvamāśritya pakṣapratipakṣābhyo vicāryya avadhāritam | vipayaścākṣepaprasaṅgenaivāsya pariklṛptaḥ devamanuṣyavyavahārthamanedini || tadetatsarvamapi codakavaśāna prasaktānuprasaktamuktam | bhāvantu prakṛto yatamanveṣṭumamadhunā varṇayiṣyāmaḥ | sa ca punarubhayātmā bhāvaḥ | kāryātmā kāraṇātmā ca | tayoryaḥ kāryātmā tamadhikṛtyoktam- " kriyānirvarvyoṃ yo'rthaḥ sa bhāvaḥ, kriyaiva vā bhāvaḥ "- iti | idānīṃ kāraṇātmā bhāvo nirūpyate | kathaṃ kriyādravyayoḥ svātmabhyo viśeṣaḥ, kāryātmapradhvastayoḥ puruṣopabhogamantānopakṣaye kāryātmabhāvātītaḥ, yenātmabhāvena bhavanamātrābhisambandhano pralayakāle'vatiṣṭhate, so'tyantāvināśadharmamātra ātmā bhāva ityucyate || āha-kathamayamiha prasaktaḥ ? | śṛṇu-tadvikārā eva hi dravyaguṇakarmabhāvenāvasthitāḥ manto nāmākhyātopasarganipātairabhidhīyante | sthitikāle asāvapi ca prahīṇasarvvaviśeṣabhavanamātrakriyābhisambandhī san vyāvṛttasarvvopapadābhyāṃ nāmākhyātaśabdābhyāmucyate-'bhavatīti' bhāva iti ca | śabdagarttatvādapoḍhasarvvaviśeṣāpamyetāmavasthā metau śabdāvāskandataḥ | yata etayoreva sādhāraṇārthamaryāmaha prasaṅgataḥ padacatuṣṭādhikaraṇe || āha,-pradhānametat syāt | kiṃ kāraṇam ? | taddvāyena hyetajjagadavatiṣṭhate pralayakāla ityeke manyante |

Linked texts (1)