Yāska's Nirukta 3.8

3.8

tatra vistareṇāyaṃ vidhīyate,-ukto dvividho bhāvaḥ-kāraṇarūpaḥ kāryyarūpaśca | tatra kāraṇo'vikṛtatvādabhinna evetyavagatam || idānīṃ kāryyarūpasyānekavikṛtarūpatvāddijñeyatvena nirvaktumāha “ ṣaḍ bhāvavikārā bhavantīti vārṣṇāyaṇiḥ ” | bhāva uktalakṣaṇo nityaṃ vikṛtikāraṇam | tairvikārairviśiṣṭaḥ ṣaṭprakārobhidhīyata upacārataḥ | yato'yaṃ
vidyamānatāmeva bhāvanāśabdenābhidhatta | tena yo vidyamānamātrabhavanātmakaḥ sa eva bhinno 'bhidhīyate || api ca lakṣaṇavido vigṛhṇanti bhāvaśabdaṃ bhavateḥ svapadārthe--bhavanaṃ bhāva iti | " sanmātraṃ bhāvaliṅgaṃ syāt "--iti ca paṭhanti | tasya vikārā bhāvavikārāḥ bhavantīti sāmānyādātmanaḥ praskandā iva santaḥ svenasvena vaiśeṣikeṇa bhāvavikārātmalābhāya bhavanti | iti paraḥ prayujyamānaḥ śabdaḥ śabdapadārthakaḥ || ka evamāha--" ṣaḍ bhāvavikārāḥ "--iti ? | ucyate--" vārṣyāyaṇiḥ "--iti | tikādipāṭhāt phiñ | ācāryya iti vākyaśeṣaḥ || nirdeśāt upalabdhvānāṃ ṣaḍityavadhāraṇaṃ sukhārtham | vakṣyāmaḥ--'ato'nye bhāvavikārā eteṣāmeva vikārā bhavanti(1|
āha,--eteṣāṃ janyādīnāṃ bhāvavikāraśabdānāṃ kaḥ kasyāṃ vikārāvasthāyāmavasthitaṃ bhāvamācaṣṭe, kaṃ vā vidyamānamapi nācaṣṭe, kaṃ vā na pratiṣedhatīti ? || ucyate " jāyata iti pūrvabhāvasyādimācaṣṭe, nāparabhāvamācaṣṭe, na pratiṣedhati " | janiḥ pūrvo bhāvaḥ, tasya pūrvabhāvasya ṣaṇṇāṃ bhāvavikārāṇāṃ yadi vānyo yaḥ pūrvo bhāvavikāraḥ tasya jāyata ityanena śabdenādimācaṣṭe || āha- kimādimeva ? | netyucyate | uktam 'upakramaprabhṛtyapavargaparyyantam' iti | sa eva pūrvāparībhūto bhāvastāvadeva jāyata ityucyate | yāvanniṣṭhāśabdavācyaḥ saṃvṛtto 'jātaḥ' iti | nāparabhāvamācaṣṭe, na pratiṣedhati | neti pratiṣedhe | aparo bhāvaḥ aparabhāvaḥ || āha- kasmādaparaḥ ? paurvāparyyaṃ hi deśakālakṛtam, | ucyate---janiśabdavācyo bhāvavikāraḥ pūrvaḥ, tasmādaparakālo'stiśabdavācyaḥ | tatraivaṃ sati janiśabdavācye bhāvavikāre asterapyartho'sti vidyamānatā | kiṃ kāraṇam ? | na hyavidyamāno jāyate | api ca kāraṇātmani bhāve sarva ete bhāvavikārāḥ santi | sarvārthaprasavaśaktitvāttasya | yathā pṛthivyāṃ ghaṭādayo bhāvavikārāḥ| te tu dvāradvāribhāvena viśeṣātmalābhaṃ prāpnuvanti | tadyathā--janidvāreṇāstiḥ, astidvāreṇa vipariṇamatiḥ | kiṃ kāraṇam ?| na hyajāto'stītyucyate | nāpyavidyamāno virpariṇamata iti | tatraivaṃ sati jāyata ityeṣa śabdo janmaiva kevalaṃ bravītyavivakṣitetarabhāvaviśeṣam | kiṃ kāraṇam ? | ekārthavṛttitvācchabdasya | astiśabdavācyasya bhāvavikārasyāsampūrṇatvāt | anavadhṛtarūpaṃ hi tasyāmavasthāyāṃ tadbhavatyanumānagamyaṃ kimapi jāyata iti | tasmājjāyata ityeṣa śabdo jāyamānāvasthāyāmastitvaṃ vidyamānamapi nācaṣṭe || āha,-yadi nācaṣṭe'rthādāpannaṃ bhavati-pratiṣedhatīti | ucyate-"na pratiṣedhati"iti | astitvasya na pratiṣedhaṃ karotītyarthaḥ | kiṃ kāraṇam ? | ucyate-astitvātmavānapi hyasau 'jāyate'| etasmin pratiṣiddhe'nātmaka eva syāt | kamārabhya jāyate | tasmānna pratiṣedhatyastitvam ? | 'upasthitatvācca' | upasthita eva pratyāsannastasyāvadhāraṇakāla ityataśca na pratiṣedhati || evameva prapañca uttareṣvapi bhāvavikāreṣu | samāsastu yatra yadvaktavyaṃ tatra tad brūmaḥ |