Yāska's Nirukta 307.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 307.2
- Language
- Sanskrit
307.2
“aja ekapāt (18)”—iti vaktavyam | sa punaḥ ayamādityaḥ nityam, “ajanaḥ” gamanaḥ “ekaḥ” ca “pādaḥ” brahmaṇaḥ || vijñāyate hi—“agniḥ pādo vāyuḥ pāda ādityaḥ pādo diśaḥ pādaḥ” iti | “ekena pādena pātīti vā” | sarvamidaṃ jagat ekenāṃśenānupraviśya pāti rakṣati svāpakāle prāṇātmanā'nnaṃ pacannajanaścetyaja ekapāt | “ekena pādena pibatīti vā” | ekenāṃśenodakaṃ sarvasmājjagataḥ pivatyajanaścetyaja ekapāt || atha “vā” ajano gamanaḥ, “eko'sya pāda iti” aja ekapāt | jīvabhūto'sya kṛtsne jagati ekaḥ pādo'nupraviṣṭaḥ | nigamo'pi hi bhavatyevāsminnarthe— “ekaṃ pādaṃ notkhiṃdati saliilāddhaṃsa uccaran | sa cettamuddharedaṅga na mṛtyurnārmamṛtaṃ bhavet” || “ekam” ātmanaḥ “pādam” aṃśaṃ “notkhidati” noddharati iti ādityo ‘haṃsaḥ’ mahatastamaso bādhvano vā hantā | kutaḥ punarnotkhidati ? ‘saliilāt’ sanmātre brahmaṇi līnādetasmājjagataḥ, ‘uccaran’ ahanyahani udayannityarthaḥ | ‘sa cet’ ‘taṃ’ jīvabhūtamātmanaḥ pādametasmāt jagataḥ ‘uddharet’ tatastaduddharaṇasamakālameva ‘aṅga’ kṣipraṃ ‘na mṛtyurnārmṛtaṃ bhavet’—sarvvamidamavyapadeśyaṃ saidaiva syādityarthaḥ |
12|
29|
“tasya eṣa nipāto bhavati” sādhāraṇyena “vaiśvadevyāmṛci”—||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit