Yāska's Nirukta 32.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 32.1
- Language
- Sanskrit
32.1.1
“karmanāmānyuttarāṇi ṣaḍviṃśatiḥ” | karmaṇo nāmāni karmanāmāni uttarāṇi iti prakṛtebhyaḥ | jvalatyevāgnau karmāṇi kriyanta iti jvalannāmabhyaḥ uttarāṇi karmanāmāni|| kiyanti punastāni ? ṣaḍviṃśatiḥ ṣaḍadhikā viṃśatiḥ 26 || katamāni punastāni ? “apaḥ, apnaḥ, daṃsaḥ”-ityevamādīni | āpyate puruṣeṇaitat, āpnoti vā puruṣametaditi apaḥ, apnaḥ-ityetadāpnotereva | evamādi yojyam | 3 | "pariṣadyaṃ hi" "na hi grabhāya"- iti ca (a0 3, khaṃ03) | ete triṣṭubhau | vasiṣṭhāgnisaṃvāde vasiṣṭhena hataputreṇa agnirabhyarthitaḥ-putraṃ me dehīti | tena kilāsau pratyukta:-krītakakṛtrimadattakādīnāṃ putrāṇāmanyatamaṃ kuruṣva putramiti | sa evamuktaḥ etābhyāmṛgbhyāmanyajān putrān nindannaurasaṃ putraṃ yayāce | "pariṣadyaṃ0--0vi dukṣaḥ" | (ṛ0 saṃ0 5, 2, 6, 2) "pariṣadyaṃ" "pariharttavyaṃ" pariharaṇīyaṃ parityājyamityarthaḥ | kiṃ punastat ? "araṇasya rekṇaḥ" araṇasya apagatārṇasya apagatodakasambandhasya parakulajātasya rekṇaḥ yadapatyākhyaṃ dhanaṃ, tat pariharttavyam, na putratvena parikalpayitavyamityarthaḥ | na hi tat putratvena kalpyamānamapi putrakāryye'vatiṣṭhati, parakīyatvāt | yat evamato brūmaḥ- "nityamya rāyaḥ patayaḥ syāma" "pitryasyeva dhanasya" | yathā hi yadeva pitryaṃ dhanaṃ putratve bhavati | tasyaiva hyapari agauṇaṃ svāmitvaṃ bhavati | evaṃ yadeva svayaṃ jātamapatyaṃ bhavati, tadeva mukhyaṃ bhavati, netarat-kṣetrajaṃ vā krītakaṃ vā |
32.1.2
yata evamato brūmaḥ, - yadeva nityamātmīyamagauṇaṃ svayamutpāditaṃ putrākhyaṃ rāḥ dhanam, tasyaiva vayaṃ patayaḥ pālayitāraḥ syāma, mā parakīyasyetyabhiprāyaḥ | kasmāt punarevaṃ brūmahe ? itaḥ, - yasmāt “na śeṣo agne anyajātamasti" na asti śeṣaḥ nāstyapatyamanyena jātaṃ he agne ! ya eva janayati tasyaiva hi tad bhavati, netarasyetyabhiprāyaḥ | "acetanasya” ya eva hi acetayamāno bhavati, avidvān, pramādī, tasyaiva "acetayamānasya" "pramattasya" aśrutavato dharmān paritoṣamātraṃ “bhavati” - mamedamapatyamiti, na apatyakāryye'vatiṣṭhate || yata evamato brūmaḥ, - "mā patho vi dukṣaḥ" māsmānetasmāt pitṛpitāmahaprapitāmahānusantatāt pathaḥ mārgāt, yena kenacit pratyākhyānadvāreṇa "vidūduṣaḥ" | tvam, dehi naḥ putramaurasamityabhiprāyaḥ || iti samastārthaḥ || athaikapādaniruktam | "araṇo'pārṇaḥ" apagatodakasambandha ityarthaḥ || 'rekṇa iti dhananāma" taddhi 'ricyate" atiricyate ito lokādamuṃ lokaṃ "prayataḥ” mriyamāṇasyeśāsadvahniriti | eṣā triṣṭup | aindre sūkte viśvāmitreṇa dṛṣṭā mādhyandine savane ukthyaparyyāye acchāvākasya yacchastramabhijittriṣvajidādiṣvahīnakeṣvahaḥsu ahīnasūktaṃ nāma, tatraiṣā śasyate | “na jā̱maye̱ tānvaṃ ( 3 | 6 khaṃ0 )” - itīyamapi anayaiva samānārṣaviniyogadaivatacchandaskā | ‘śāsad vahniḥ’ “praśāsti” prakhyāpayati prajñāpayatītyarthaḥ || kaḥ punarasau praśāsti ! kiṃ vā praśāsti ! iti | “voḍhā” ya ūḍhoḍhā striyā bhavati saḥ, tasyāṃ yā jāyate duhitā, tasyāḥ putrabhāvaṃ praśāsti, — “santānakarmaṇe” arthāya ||
32.1.3
“duhitā, durhitā” sā hi yatraiva dīyate, tatraiva durhitā bhavati, “dūre” satī sā pituḥ “hitā” pathyā bhavatīti durhitetyucyate || “dogdhairvā” sā hi nityameva pituḥ sakāśāt dravyaṃ dogdhi | prārthanāparatvāt || āha-kathaṃ punargamyate praśāsti voḍhā santānakarmaṇe duhituḥ putrabhāvam ?, iti | ucyate-itaḥ | yasmāt ‘naptyaṃjñāt’ “naptāramupāgamat” upāgacchati cetasā | “dauhitram” duhitṛputram | “pautramiti” pautro mamāyamiti evamupāgacchati | na cāputrasya pautraḥ syāt, upāgacchati ca duhituḥ pitā pautro mamāyamiti dauhitram | tasmād duhitāpi putra eva, yasyāḥ putraḥ pautro mamāyamityevaṃ cetasā upagamyate | ‘vidvām̐ ṛtasya dīdhitiṃ saparyan’ | ‘vidvān’ | kasya ? ‘ṛtasya’ “''''''sya” | ṛta ityetadpaṭhitaṃ yajñanāma | ‘dīdhitiṃ’ vidhānamityarthaḥ | prajananayajñavidhānamaviśeṣeṇa ‘saparyan’ pūjayannityarthaḥ || yathaiva hi putrajanane prajananayajñastanyate tathaiva hi duhitṛjanane'pi,—yaireva mantrairyainaiva ca vidhānena putragarbha ādhīyate, taireva mantraistenaiva ca vidhānena duhitṛgarbho'pi || atha “vā” ṛtaśabdena reta ucyate | tat “aṅgādaṅgād” yat sambhūtaṃ tat sarvagātrebhyaḥ hṛdayānurasmaraṇanimittena garbhajanane “mātari” pratyṛtaṃ pravṛttaṃ bhavati retaḥ, tasya “retasaḥ” “vidhānam aviśeṣeṇa pūjayan” sa voḍhā dauhitraṃ pautro mamāyamityevamupagacchati cetasā |
32.1.4
yenaiva hi vidhānena putrajanane reta utsṛjyate, tenaiva hi duhitṛjanane'pi, tatraivaṃ mati reta utsargavidhyaviśeṣāt prajananayajñāviśeṣādvā “aviśeṣeṇa” “mithunāḥ” puruṣāḥ striyaśca ubhaye'pi dāyādā ityevameke dharmavido manyante |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit