Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 32.1.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 32.1.1

Language
Sanskrit

32.1.1

“karmanāmānyuttarāṇi ṣaḍviṃśatiḥ” | karmaṇo nāmāni karmanāmāni uttarāṇi iti prakṛtebhyaḥ | jvalatyevāgnau karmāṇi kriyanta iti jvalannāmabhyaḥ uttarāṇi karmanāmāni|| kiyanti punastāni ? ṣaḍviṃśatiḥ ṣaḍadhikā viṃśatiḥ 26 || katamāni punastāni ? “apaḥ, apnaḥ, daṃsaḥ”-ityevamādīni | āpyate puruṣeṇaitat, āpnoti vā puruṣametaditi apaḥ, apnaḥ-ityetadāpnotereva | evamādi yojyam | 3 | "pariṣadyaṃ hi" "na hi grabhāya"- iti ca (a0 3, khaṃ03) | ete triṣṭubhau | vasiṣṭhāgnisaṃvāde vasiṣṭhena hataputreṇa agnirabhyarthitaḥ-putraṃ me dehīti | tena kilāsau pratyukta:-krītakakṛtrimadattakādīnāṃ putrāṇāmanyatamaṃ kuruṣva putramiti | sa evamuktaḥ etābhyāmṛgbhyāmanyajān putrān nindannaurasaṃ putraṃ yayāce | "pariṣadyaṃ0--0vi dukṣaḥ" | (ṛ0 saṃ0 5, 2, 6, 2) "pariṣadyaṃ" "pariharttavyaṃ" pariharaṇīyaṃ parityājyamityarthaḥ | kiṃ punastat ? "araṇasya rekṇaḥ" araṇasya apagatārṇasya apagatodakasambandhasya parakulajātasya rekṇaḥ yadapatyākhyaṃ dhanaṃ, tat pariharttavyam, na putratvena parikalpayitavyamityarthaḥ | na hi tat putratvena kalpyamānamapi putrakāryye'vatiṣṭhati, parakīyatvāt | yat evamato brūmaḥ- "nityamya rāyaḥ patayaḥ syāma" "pitryasyeva dhanasya" | yathā hi yadeva pitryaṃ dhanaṃ putratve bhavati | tasyaiva hyapari agauṇaṃ svāmitvaṃ bhavati | evaṃ yadeva svayaṃ jātamapatyaṃ bhavati, tadeva mukhyaṃ bhavati, netarat-kṣetrajaṃ vā krītakaṃ vā |

Linked texts (1)