Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 32.1.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 32.1.3

Language
Sanskrit

32.1.3

“duhitā, durhitā” sā hi yatraiva dīyate, tatraiva durhitā bhavati, “dūre” satī sā pituḥ “hitā” pathyā bhavatīti durhitetyucyate || “dogdhairvā” sā hi nityameva pituḥ sakāśāt dravyaṃ dogdhi | prārthanāparatvāt || āha-kathaṃ punargamyate praśāsti voḍhā santānakarmaṇe duhituḥ putrabhāvam ?, iti | ucyate-itaḥ | yasmāt ‘naptyaṃjñāt’ “naptāramupāgamat” upāgacchati cetasā | “dauhitram” duhitṛputram | “pautramiti” pautro mamāyamiti evamupāgacchati | na cāputrasya pautraḥ syāt, upāgacchati ca duhituḥ pitā pautro mamāyamiti dauhitram | tasmād duhitāpi putra eva, yasyāḥ putraḥ pautro mamāyamityevaṃ cetasā upagamyate | ‘vidvām̐ ṛtasya dīdhitiṃ saparyan’ | ‘vidvān’ | kasya ? ‘ṛtasya’ “''''''sya” | ṛta ityetadpaṭhitaṃ yajñanāma | ‘dīdhitiṃ’ vidhānamityarthaḥ | prajananayajñavidhānamaviśeṣeṇa ‘saparyan’ pūjayannityarthaḥ || yathaiva hi putrajanane prajananayajñastanyate tathaiva hi duhitṛjanane'pi,—yaireva mantrairyainaiva ca vidhānena putragarbha ādhīyate, taireva mantraistenaiva ca vidhānena duhitṛgarbho'pi || atha “vā” ṛtaśabdena reta ucyate | tat “aṅgādaṅgād” yat sambhūtaṃ tat sarvagātrebhyaḥ hṛdayānurasmaraṇanimittena garbhajanane “mātari” pratyṛtaṃ pravṛttaṃ bhavati retaḥ, tasya “retasaḥ” “vidhānam aviśeṣeṇa pūjayan” sa voḍhā dauhitraṃ pautro mamāyamityevamupagacchati cetasā |

Linked texts (1)