Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 32.4

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 32.4

Language
Sanskrit

32.4

āha--“apatyaṃ kasmāt”? ucyate “apatataṃ bhavati” pituḥ makāśādetya pṛthagiva tataṃ bhavati || atha “vā” “anena” jātena matā pitā narakaṃ “na patatīti”–ityapatyam |
atra punarvivadante,-dvayoḥ saṃgate kiṃ kṣetriṇo'patyamuta bījinaḥ ? iti | “tat” etaducyate, “yathā janayituḥ” eva “prajā” bhavati, “evamarthīye ṛcā udāhariṣyāmaḥ”
"garttaḥ sabhāsthāṇuḥ"-ityata ārabhya prasaktānuprasaktamuktam || "jāyeva̱ patya̍ uśa̱tī su̱vāsā̍ u̱ṣā ha̱sreva̱ nirṇi̍ṇīte a̱psaḥ"-iti | ayamapyarcaḥ pūrvameva vyākhyāto bhāṣyakāravyākhyānukramaṃ bhittvā asmābhiḥ,tathodyagvākyasyāpyaikavākyatā na vicchinnā bhavediti |
1 ) ityasyā ṛcaḥ uttaro'rddharca utsṛṣṭaḥ, sa evābhrātṛkāvādapakṣeṇaiva nirucyate | pūrvo'pi ca śāsadvahirityayamabhrātṛmatīvādapakṣeṇaiva yojayitavyaḥ | eṣa eva hi sthitaḥ pakṣaḥ | tasyā eva hyabhrātṛmatyā yaḥ putro bhavati,tameva putrikāvidhānena kṛtābhisandhitvāt pautro mamāyamiti añjan san mātāmaha upagacchati, netarān bhrātṛmatīputrān | anyathā sarva eva hi voḍhāro'putrāḥ syuḥ | tato vivāhapariśramo vyartha eva syān| athavā sarva eva loko dvayāmuṣyāyaṇa eva syāt | kiṃca, putrikāpiturapi yā bhāryyā sānyasya duhiteti tasyāmapi yā jāyate sā mātāmahasyaiva, netarasya putrikāpituḥ syāt | aniṣṭaṃ caitat sarvam | tasmād yaivābhisandhipūrvakaṃ dharmeṇa putrikā kriyate, tasyā eva putro mātāmahasya bhavati, na sarvasyā iti, saiva ca dāyādyārhā, netarā bhrātṛmatyaḥ | ata idamucyate,-“pitā yatra duhituḥ" iti | 'pitā yatra' yasmin kāle duhituḥ “apraktāyāḥ” prāk pradānādityarthaḥ | “retaḥ sekaṃ” retasaḥ sektāraṃ yo duhitari retaḥ siñcati taṃ jāmātaraṃ "prārjayati" prasādhayati, prakalpayati, upāvarttayatītyarthaḥ | tadā tasmai tāṃ duhitaraṃ dadat kiṃ karoti ? 'saṃśagmyena manasā dadhanve' “sandadhāti” abhisandadhāti “ātmānam" yadatrāpatyamutpatsyate tanmameti | kathaṃ punarabhisandadhātyātmānamiti 'saṃśagmyena' 'manasā' “saṅgamena” “manasā” vigatāputratvasantāpena cetasā - 'nāhamaputraḥ, iyameva putrikā mama putraḥ, yo hyasyāmutpatsyate, sa pautro mama bhaviṣyati' ityevaṃ sukhena manasā sandadhātyātmānaṃ tasyāṃ putrikāyām | tatraivaṃ sati yastasyāmeva kṛtaputrikādharmiṇyāmutpadyate dauhitraḥ, tameva 'naptā mamāyam' ityevamupagacchati mātāmahaḥ; na bharvāneva dauhitrān | ( a ) bhrātṛmatyā api sa tasyā eva putro mātāmahasya pautro bhavati, na sarvasyāḥ, iti saiva ca dāyādyārhā, netarā | sa eva ca mukhyayā

Linked texts (1)