Yāska's Nirukta 43.1.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 43.1.1
- Language
- Sanskrit
43.1.1
āha-kimudāharaṇam ? ucyate “tanū̱tyaje̍va̱ taska̍rā vana̱rgū ra̍śa̱nābhi̍rda̱śabhi̍ra̱bhya̍dhītām | i̱yaṃ te̍ agne navya̍sī ma̱nī̱ṣā yu̱kṣvā ratha̱ṃ na śu̱caya̍dbhira̱ṅgaiḥ || (ṛ0 saṃ0 7, 5, 12, 6)” | tritasyeyamāptyasyārṣam | triṣṭup | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate || “tanūtyajā” “tanūtyaktā” cauryābhiprāyeṇa hartavyaṃ vā marttavyaṃ veti kṛtādhyavasāyau taskarau “vanargū ~~~~~^1" mārgamoṣakau prasūtau, tābhyāmupamimīte | tau yathā upamārthatvena supuṣṭau bhavataḥ, na tathā grāmataskarau | tau yathā kañcidadhvagaṃ badhnīyātāṃ rajjvā | evam etau asmadvāhū “raśanābhiḥ” aṅgulībhiḥ “daśabhiḥ” daśasaṃkhyāyoginībhiḥ “abhyadhītāṃ” pratinibadhnītām | abhinibadhya ca agnimanthanayoktreṇa adharāraṇyuttarāraṇībhūtaṃ tvāṃ taskarā pick kañcidadhvagaṃ gāḍhaṃ baddhā subhṛśamākarṣataḥ || kimarthaṃ punarevaṃ sādhyase'smābhiḥ ? he 'agne !' 'iyaṃ' yasmāt ‘navyasī' navatarā, anyaiḥ stotṛbhiḥ adṛṣṭapūrvā, yuṣmadṛgbhiḥ saṃskṛtya vivakṣitā, ‘te' tava 'manīṣā' stutiḥ pradhānasaṃyuktā | sa tvametajjñātvā em̐bamabhimathyamāno'smābhiḥ ‘yukṣva’ yojaya ātmānamaraṇī prati | araṇibhyāṃ 'śucayadbhiḥ' dīpyamānaiḥ svaiḥ 'aṅgaiḥ' jvālākhyaiḥ || kathaṃ punaryojaya ? 'rathaṃ na' yathā kaścit kutaścit ājigamiṣuḥ śīghraṃ rathaṃ yojayet, evamevāvataraṇāya tvamātmānamābhyāmaraṇaubhyāṃyojaya mā no yajñe vighnaṃ kārṣīrityabhiprāyaḥ | “tanūtyak tanūtyaktau” ityarthaḥ | vanargū vanagāminau tatra hi tayoścauryaṃ sidhyati |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit