Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 44.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 44.1

Language
Sanskrit

44.1

chāndasamudāharaṇaṃ bravīti, "priyamedhavat"- iti | eṣā praskaṇvasyārṣam | anuṣṭup | āgneyī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate || he "jātavedaḥ !" "mahivrata"! mahāvrata ! mahākarman ! mahaddhyasya bhagavato'gnerjātavedasaḥ karma, havirvahaṇādilakṣaṇam, tenaivamāmantryate mahivrata ! iti | "yathaiteṣāmṛṣīṇāṃ" priyamedhādīnāṃ śrutavānasi pūrvamāhvānam, śṛṇoṣi vā, "evaṃ" mamāpi "praskaṇvasya" "śṛṇu" ā-"hvānam" ityāśīḥ || eṣa samastārthaḥ || athaikapadaniruktam | "priyamedhaḥ, priyā asya medhāḥ" yajñāḥ ityarthaṃ | yaṣṭumiti vākyaśeṣaḥ ||
“praskaṇvaḥ, kaṇvasya putraḥ” prapadarśya taddhitārthatvaṃ nirāha, “kaṇvaprabhavaḥ” kaṇvasyāpatyamityarthaḥ | “yathā” pragatamagraṃ “prāgram” ityucyate, gataśabdalopaṃ kṛtvā, evamihāpi kaṇvaprabhavaḥ iti vaktavye bhavaśabdalopaṃ kṛtvā vyatyayena ca praskaṇva ityuktam || “bhṛguḥ, bhṛjyamāno na dehe” prajāpatinā kila śukramātmīyamādāya agnau hutam, tataḥ “arciṣi” jvālāyāṃ “bhṛguḥ” nāma maharṣiḥ “sambabhūva” || vyapagate'rciṣi yaḥ “aṅgāreṣu” sambabhūva saḥ “aṅgirāḥ” nāma abhavat || viprahṛṣṭā ucyante,-“aṅgārā aṅkanāḥ” te hi yatra nidhīyante tadaṅkitaṃ bhavati || tasminnutpanne dvitīye“atraiva tṛtīyamṛcchata”-“ityūcuḥ” ye pūrvotpannāḥ te| “tasmāt” atraiva tṛtīya ityetasmādanuvyāhārāt “atriḥ” abhavat || athavaivamanyathā syāt, - atriḥ pratiṣedhārtho'trākāraḥ | katham ? “na trayaḥ” evātra, kintarhi ? | manyatāmetadagnisyānaṃ caturtho'pyatra bhaviṣyatītyevamanuvyāhārādatrirabhavat || vyuduhyāgniṃ tasminnagnisyāne snāte ya utpannaḥ saḥ “vikhananād vaikhānasaḥ” eva nāmnā abhūt,“babhūva arciḥṣu, aṅgāreṣu, atraiva tṛtīyam | vikhananād vaikhānasaḥ” iti anayaivānupūrvyaitāni nirvacanānyupapādayituṃ śakyante, tasmānmantrapāṭhaviparyayenaitāni niruktāni || “virūpo nānārūpaḥ” iti ṛjveva || vatamiti karmanāma | “mahivrato mahāvrataḥ” “iti” arthaḥ |
3|
17|
“atha luptopamānyarthopamānītyācakṣate” | upamādhikāro varttate | ‘yadatat tatsadṛśamiti’-etadupakrāntam | tatra śabdavatyaścopamā bhavanti, luptopamāśabdāśca | tatra “agninè ye” ityevamādibhiḥ śabdairupamitsitānāmarthānāṃ samānarūpairarthairupamānaṃ kriyata ityetadanukrāntam || atha idānīṃ yeṣu padeṣu lupyante upamāśabdā ivādayaḥ, ta nyavasaraprāptāne vyākhyāsyāmaḥ, tāni punarimāni arthopamānītyevamācakṣate ācāryāḥ| nirūḍhā hi kriyate teṣu saṃjñetyabhiprāyaḥ | tāni ca punarasamnātānyeva nighaṇṭusamāmnāye, neṣu hi vakturabhiprāyagatā eta evāpamāśabdā arthata upamīyante ( liṅgyante ) ityarthopamā ityucyunte|
3 |
18 |

Linked texts (1)