Yāska's Nirukta 43.15
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 43.15
- Language
- Sanskrit
43.15
"idaṃ yathā (2)", "agnirna ye (3)", "caturaścid dadamānāt ( 4 )"-ityeṣa smānāyānukramaḥ ( nighaṇṭau 3 | 13 ) | agnirna ya ityasya nighaṇṭusaṃsrasya “durmadāsro na surāyām" ityanenaiva gatārthateti manyamānāḥ kecidatra nigama nādhīyate, apare punaḥ smānāyānukramo'yamiti manyamānā evamevaṃ nigamamadhīyate"agnirna ye bhrāja̍sā rukmava̍kṣaso vātaso na svayuja̍ḥ sadyaūta̍yaḥ | prajñātāro na jyeṣṭhāḥ sunītaya̍ḥ suśarmāṇo na somā ṛtayatè||(ṛ0 sa08,3,12,2)"|| bhārgavasya trasadasyoriyamārṣam | mārutī | jagatī || "agniriva ye marutaḥ" "bhrājamānāḥ" bhrājiṣṇutayā rocanāḥ, yathā kenacit prakarṣaṇa "rukmavakṣasaḥ" rociṣṇūraskāḥ, marutaḥ | kiṃca, 'vātāso na svayujaḥ sadya ūtayaḥ' vātā iva svayujaḥ | svenasvenānugraheṇānurūpaṇānugrāhyāṇāṃ stotṝṇāṃ yojayitāro ye te svayujaḥ || ki teṣām ? vātā iva te sadyaūtayaḥ śīghragataya ityarthaḥ | kiṃca, 'prajñātāro na jyeṣṭhāḥ sunītayaḥ' yathā kecit prakarṣaṇa jñātāraḥ sunītayaḥ syuḥ praśastayā nītyānvitāḥ, evamete'pi marutaḥ | balapradhānā hi te ityataḥ prajñāvadbhirupamīyante | 'suśarmāṇo na somā ṛta̍yate | susukhāḥ subandhava iva santaḥ somāḥ somyāḥ ṛtaṃyate ṛta yajñaṃ kartumicchate yajamānāya | ye etadguṇayuktā maruto bhavaṃti tān vayam abhipretārthasiddhaye stuma iti vākyaśeṣaḥ |
'cidityayamaparo nipāta upamārthīyo bhavati, purastādapyayamuktaḥ ( 1 a0 4 khaṃ0 ) "dadhividyadityapamārthe" | idānīṃ tu samāmnāyaviśeṣavyākhyānāvasaraprāptasya cchāndasasamudāharaṇamasya pradarśyate | katamat punastat ? iti, ucyate- "catura̍0-spṛhayet ( ṛ0 saṃ0 1, 3, 23, 4 )" | mitrāvaruṇāryamṇatṛce ghoraputra etāṃ gāyatrīmapaśyat ||
"caturo'kṣān" dhārayamāṇāt "kitavāt" yo'nyaḥ kitavo "bibhīyāt" kimapi patiṣyate tadanyadvā kiñcid yena māmayaṃ jeṣyatīti | nihiteṣu na tathā bhayaṃ saṃbhavati yathā kitavasya prāṅ nidhānāt | "evaṃ" sarvadā "eva" "duruktāt" "bibhīyāt" udvijedityarthaḥ | tathātathā varttata yathātathā duruktaṃ na śṛṇuyāt, na brūyāt | durukte hi varuṇo devatā, tasmāt "na duruktāya spṛhayet" "kadācit" api, kintu sūktameva hi śṛṇuyād brūyācca, tatra hi mitro devatā aryamā ca |
"brāhmaṇā vratacāriṇaḥ"-ityetadupariṣṭād vyākhyāsyate-"saṃvatsaraṃ śaśayānā (ṛ0 saṃ0 5, 7, 3, 1)"-ityetasmin mantre, caturdaśe'dhyāye (9|
6|11) |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit