Yāska's Nirukta 47.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 47.2
- Language
- Sanskrit
47.2
adhunaivamuktvā sāmānyato viśeṣeṇa ekaika vyutpādya udāharaṇaireva darśayati| tadyathā,"prapitve, abhīke"-"iti" ete nāmanī "āsannasya" bhavataḥ || ityevamādi| "prapitve prāpte" ityarthaḥ | "abhīke abhyakte" ābhimukhyenāśrite | abhyāgate | idānīmudāharaṇe bravīti,-"āpitve naḥ0" "abhīkecin0" "ityapi nigamau (ṛ0 sa0 5, 7, 30, 3-8, 7, 21, 1) bhavataḥ"||
aindreyapā| bṛhatī| devātitheḥ kāṇvasyārṣam | mahāvrate vṛhatīmahasre śasyate || he indra ! 'yathā' yena prakāreṇa 'gauraḥ' gauramṛgaḥ, 'averiṇam' apagatārṇam apagatāṃdakaṃ marudeśaṃ gatvā 'tṛṣyan' tṛṣā vādhyamānaḥ 'apākṛtam' apānīyam. pāna yogyaṃ yatra nāsti, svalpodakatvāt, tatra kṛtam. udakena vā kṛta, jalāśayasthānam taḍāgamanyad vā śīghram 'eti' evaṃ tvamapyetasmin 'āpitve' āpānakāle 'prapitve' prāpte 'tūryaṃ' kṣipram' āgahi' āgaccha | āgatya ca ya eṣaḥ somaḥ 'kaṇveṣu' eṣvṛtvikṣu vartate, tarmābhagya ṛtvigbhiḥ 'sacā' sāka 'su' suṣṭhu saha sthitvā 'piba' iti [ mayogena tṛpyan ] iti ||
sudāsaḥ paijavanasyeyamārṣam | ati-chandāḥ | sarvapṛṣṭhāyā maitrāvaruṇīyaka devatāyyanyayayāge śākkarasyaindrasya nageryāyapā, raivatasya pṛṣṭe'nuvākyā, brāhmācchye punariyameva ṣoḍaśiśastre śasyate || he stotāraḥ ! 'pro' prakarṣeṇa 'su' praśastābhiḥ stutibhiḥ 'asmai' 'indrāya' tuṣṭayarthaṃ 'puroratham' agrato ratham enat 'śūṣam' balam 'arcata' stuta | ka. ca punararthamabhisandhāya cārcata ? iti | 'abhīkecit u lokakṛt' | abhīke abhyāgate etasmin 'saṅge' saṅgrāmakāle prāpte'pyeṣu 'mamatsu' sambhakṣayitṛṣu udyatāyudheṣu śatrupu lokakṛt sthānakṛt | eṣa 'vṛtrahā' śatruhantā indro bhaviṣyatīti etamarthamabhimandhāya prārcata asmai yūyamindrāya purorathaṃ śūpamiti | evamanyān stotṛn sambodhya ātmanāpi pravṛtta vaktum, he bhagavannindra ! 'asmākaṃ' 'bodhi' budhyasva etāḥ stutīḥ, mā pareṣām, budhvā caitāḥ 'coditā' anujñātā janasya bhava | kiṃca, 'nabhantām' hisyantām, anyakeṣām' anyeṣāṃ 'jyākāḥ' jyāḥ 'adhidhanvasu' dhanuḥṣvadhiropitāḥ, avatatajyādhanuṣo hṛtasarvodhamā ete asmādviṣo yuṣmadanugrahād bhavantvityabhiprāyaḥ |
20 |