Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 50.2.9

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 50.2.9

Language
Sanskrit

50.2.9

āha-"yakṛt" kasmāt ? ucyate-taddhi mṛdutvāt "yathā kathā ca" ayatnenaiva "kṛtyate" chidyata ityarthaḥ || "śitimāṃsato medastaḥ"- "iti" "gālavaḥ" ācāryo manyate | śvetānmāṃmāt śitimāṃsataḥ || katamat punastat śvetaṃ māṃsamiti ? ucyate-medastaḥ | tasmāt yaduktaṃ bhavati śitimāṃsata iti, tadevoktaṃ bhavati śitāmata iti | evamapi bahutaraṃ śabdasārūpyamasti || "śitiḥ" "śyateḥ" tanūkaraṇārthasya ( di0 pa0 ), paro hi vivekastejaso medaṃsyevāvatiṣṭhate || "māṃsaṃ" "mānanaṃ vā" ya eva hi mānyo bhavati, tadarthametat saṃskriyate| "mānasaṃ vā" sumanasā hi tadupādīyate | atha vā ya eva hi manasvino bhavanti, tairupadīyate | "mano'smin sīdatīti vā" sarvasyaiva hi māṃse manaḥ sīdati || "medaḥ" "medyateḥ" snehanārthasya || evameṣa śitāmaśabdo'navagatābhidheyo'navagatasaṃskāro'pi | evametasmin prakaraṇe anyānyanavagatasaṃskārāṇi upekṣitavyāni | uktaṃ hi,"śabdarūpaṃ padārthaśca vyutpattiḥ prakṛtirguṇaḥ | sarvametadanekārthe daśānavagame guṇāḥ ||"-iti | katame punaste ? iti-padajātyabhidheyasvarasaṃskāraguṇavibhāgakramavikṣepādhyāhāravyavadhānāni | teṣu cābhidheyamapekṣya nirvacanaṃ karttavyam | ukta hi"dhātūtsargāvayavaguṇasattvaṃ hi dhātujam | bahvekadhātujaṃ vāpi padaṃ nirvācyalakṣaṇam || dhātujaṃ dhātujājjātaṃ samarthārthajameva ca | vākyajaṃ vyatikīrṇaṃ ca nirvācyaṃ pañcadhā padam ||" iti |

Linked texts (1)