Yāska's Nirukta 58.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 58.1
- Language
- Sanskrit
58.1
"īrmāntāsaḥ ( 14 )" - ityetadanavagatam | "samīritāntāḥ" - "pṛthvantā vā"
iti yathāsambhavaṃ śabdasamādhī | “īrmāntā̍saḥ”-iti nigamaḥ| dīrghatamasa ārṣam || “ya̱mena̍ da̱ttam”-itīyaṃ ca | dve apyete aśvastomīye sūkte | tena cāśvaḥ stūyate'śvamedhe' | ādityasya rathe ye'śvā yuktāsta ucyante “īrmāntāsaḥ” teṣāṃ saptānāṃ ye'śvāścatvāraḥ, te ‘samīritāntāḥ” vikṣiptāntāḥ, prasṛtānrtāḥ, praviralā ityarthaḥ | “pṛ̱thvantā vā” teṣāmevāśvānāṃ pṛthavo'ntāḥ, pṛthūraskāḥ, pṛthujaghanā vā ityarthaḥ | “silikamadhyamāḥ, saṃsṛtamadhyamāḥ” saṃśliṣṭamadhyamā ityarthaḥ | teṣāṃ hi saptānāṃ ye madhyamānvayaḥ itaretaramutpīḍya saṃśleṣeṇāvasthitāḥ | athavā-pṛthujaghanoraskānāṃ satāṃ madhyamāḥ śarīrapradeśāḥ, saptānāmapi saṃśliṣṭāḥ saṃlagnāstanavaḥ, nirudarāste'śvā ityarthaḥ | tathāpi hi stutirūpapadyata eva | “śīrṣamadhyamā vā” silikamadhyamā vā | evamapi hi śabde sārūpyamasti, yo hi teṣāṃ saptānāṃ madhyamaḥ, sa śirobhūtaḥ pradhāna ityarthaḥ || “api vā” evamanyathā syāt | “śira ādityaḥ” eva “bhavati” sarvabhūtaprādhānyāt | “mūrddhā, rājeti vā ahametamupāse,-iti ha vijñāyate” | yasmāccāsāvanupraviśya prāṇabhāvena sarvabhūtāni “śete” āste, tasmāt sarvabhṛta ṇāt śira ādityaḥ | sa caiteṣāmaśvānāṃ “madhye tiṣṭhati” “iti” śīrṣamadhyamāsta ete śīrṣamadhyamā ityuktāḥ santaḥ silikamadhyamā ityucyante | “idamapītaracchira etasmādeva”-iti prāsaṅgikam | “samāśritāni” hi ‘etat” uttamāṅgam “indriyāṇi” cakṣurādīni “bhavanti” iti śiraupapattiḥ|| “saṃśūraṇāmaḥ” saṅgatāḥ śūreṇa bhagavatādityena saṃśūraṇāḥ | “śūraḥ śavatergatikarmaṇaḥ” sa hi parānabhimukho gacchatyeva, na paryāvarttate | “divyāsaḥ” te hi “divyāḥ” divijātāḥ | “atyāḥ” ‘atanāḥ' te hi atantyeva, muhūrttamapi nāvatiṣṭhanta | ya evalakṣaṇā aśvāste kiṃ kurvanti ? iti | ucyate- “haṃsā iva śreṇiśo yatante” haṃsā iva śreṇīkṛtāḥ paṃktīkṛtāḥ yatante gacchanti || “haṃsā hanteḥ” te hi “ghnantyadhvānam” || kadā punareva yatante ? “yadākṣipuḥ” yan “yadā” yasmin kāle ākṣipuḥ “āpan” āpnuvanti || kim ? “divyam” “ajman” “ajanim” | ajyate'syāṃ gamyata iti ajaniḥ, vāhikā, svargapatha ityarthaḥ | yadā te āpnuvanti-udayādāramya yāvadastamiti, tadaiva yatante || ke punaste ? ityucyate-“aśvāḥ” || evametāni īrmāntāsa ityevamādīni aśvāviśeṣaṇāni, aśvaśabdena samānavibhaktyantatvāt | ātmaivaiṣāṃ ratho bhavatyātmāśvā ityevaṃ prakrameṇa sūryadaivata eṣa mantra uktaḥ| sa punarayamaśvastutau viniyuktastadasamañjasamiti manyamāno bhāṣyakāraḥ pratisamādhitsurāha,-“astyādityastutiraśvasya” iti, aśvo'pi hyādityātmanā stūyata ityarthaḥ || āha-kayopapattyā ? iti | ucyate-
"ādityāddhī nimtaṣṭa iti" anayopapattyā sūryātmanā aśvaḥ stūyate || āha-kuta etatsūṟādaśvo nistaṣṭa ? iti | ucyate- "sūrādaśvaṃ vasavo nira̍taṣṭa- ityapi | nigamo bhavati" | "ya̱mena̍ da̱ttaṃ tri̱ta ena̍māyuna̱gindra̍ eṇaṃ pra̱thamo adhya̍tiṣṭhat | ga̱ndha̱rvo a̍sya raśa̱nāma̍gṛbhṇā̱tsūṟādaśva̍ṃ vasavo̱ nira̍taṣṭa || (ṛ0 saṃ0 2, 3, 11, 2, ) |" iti 'yamena' 'enam' asmāka 'dattam' aśvam 'tritaḥ' tristhāno vāyuḥ 'āyunak' yunakti | yatrāya yoktavyaḥ, tatra vāyunā yuktam 'indraḥ' 'eṇam' enamaśva 'prathamaḥ' sarvadevānā mukhyaḥ 'adhyatiṣṭhat' ko 'nya evamāmdhātu śaknuyādityābhiprāyaḥ|| vāyunā yuktasyendreṇā| dhiṣṭhitasya 'asya' 'gandharvaḥ' gandharvarājaḥ 'raśanāmagṛbhṇāt' niyamena rajju gṛhṇāti || kuta punarayamaśvaḥ ? ityucyate-'sūrāt' sūryādetamevalakṣaṇam 'aśvaṃ' 'vasavaḥ' 'nirataṣṭa' nirataṣṭavantaḥ | evametasmin mantre sūryaprabhavo'śva iti stūyate| "kāraṇācca kāryamananyat" - ityupapadyate sauryeṇa mantreṇāśvasya stutiriti |
4 |
13 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit