Yāska's Nirukta 63
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 63
- Language
- Sanskrit
63.2
"iṣmiṇaḥ ( 25 )" - ityetadanavagatam | "īṣaṇina iti vā, eṣaṇina iti vā, ārṣaṇina iti vā" [ iti ] śabdasamādhayaḥ | "śriyese kaṃ bhānubhiḥ saṃmimikṣīre te ra̱śmibhi̍sta̱ ṛkva̍bhiḥ sukhādaya̍ḥ || | te vā̱śīma̍nta i̱ṣmiṇo̍ abhīra̍vo vi̱dre pri̱yasya̱ māru̍tasya̱ dhāmna̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 1, 6, 13, 6 )" iti nigamaḥ || rāhūgaṇasya gotamasyeyamārṣam | jagatī | mārutasya praiyaṅgvasya cakoriya yājyā, tatra hyuktam -"priyavatī yājyā purānuvākye bhavataḥ"-iti || 'śriyase kam' śriyo'rthāya yajamānāya ātmane vā, kamityanarthakameva, kāmaye iti vā asyārthaḥ | 'bhānubhiḥ' dīptibhiḥ sūryyaraśmibhiḥ, ye'ntarikṣe marutaḥ 'saṃmikṣira' saṅgacchante, 'te' eva 'raśmibhiḥ' sarvvalokaniyantṛbhiḥ, samimikṣire- ityetadevānuvarttate | 'te' eva ca 'ṛkvabhiḥ' ramaddṛttibhiḥ samikṣiraṃ | 'sukhādayaḥ' sukhadātāraḥ janānām | śobhanānāṃ vā haviṣāṃ khāditāraḥ, attāraḥ, sukhādayaḥ | "te" eva "vāśīmantaḥ" vāgmantaḥ | "iṣmiṇaḥ" "īṣaṇinaḥ" upagamanavantaḥ, "eṣaṇino vā" icchāvantaḥ, "ārṣaṇino vā"ābhimukhyena sarvvārthināṃ draṣṭāraḥ, 'abhīravaḥ vidre' vidārayitavye śatrau prāpte vigatabhayāḥ || athavā vidre vedmi, jāne | ya evalakṣaṇā marutaḥ, teṣāṃ marutāṃ yat sthānam antarikṣalokaḥ, tasya 'priyasya' iṣṭasya 'mārutasya' marutāṃ svabhūtasya 'dhāmnaḥ' sthānasya prāptaye, tāneva marutaḥ staumi, ityadhyāhāraḥ || evametasmin mantre 'vāśīmanta iṣmiṇaḥ' ityetasmādekavākyasambandhāt 'iṣmiṇaḥ'-ityetanmarudviśeṣaṇam | "vāśīti vāṅnāma" | "vāśī ( 11 ), vāṇī ( 12 )" iti paṭhita vāṅnāmasu | vāśyata iti kārakānudhāraṇam |
4 |
16 |
63.3
viśvāmitrasyeyamārṣam | triṣṭup | hotā bravīti-he "adhvaryo !" ehi "prati gṛṇīhi" "śaṃsāva" āvāmubhāvapi, na hyapratigīryamāṇaṃ śasyate, nāpyaśasyamānaṃ pratigīryate, evamitaretaropakāra katvamabhipretyoktaṃ dvivacanam-śaṃsāva-iti | evamitaretaraguṇasampannametat "vāhaḥ" stotraṃ "kṛṇavāva" āvām | stoma eva hi devānāṃ voḍhā bhavati | "vāhi̍ṣṭho vāṃ havānāṃ stoma̍ḥ | (ṛ0 saṃ0 6, 2, 29, 1)"-iti, "voḍhṛtamo hānānāṃ stomaḥ"-iti hi vakṣyati | evamiyamabhivahanastutiḥ || evametacchaṃkhamabhivoḍhṛ ābhimukhyagāmi "idam" "indrāya" indrārtham, "juṣṭam" priyam, tasya yathā syāt tathā kurvaḥ || anye tvenām "adhiṣavaṇapravādāṃ" somābhiṣavaṇapravādinīṃ "stutiṃ" "manyante" vāhaḥśabdo hi udakavāhābhidhānasārūpyāt tatra yuktarūpatara iti kṛtvā yadā punarevaṃ, tadaivamartho yojyaḥ,- indrāya idaṃ vāhaḥ somodakapūrṇamadhiṣavaṇaphalakākhyaṃ vāhaḥ juṣṭaṃ priyaṃ yathā syāt tathā kurvaḥ | taddhi su 'śastaṃ' supratigīrṇaṃ ca indrasya prītijanakaṃ bhavati | etadevaṃ karttavyamāvābhyāṃ yataḥ, ato bravīmi, 'edaṃ barhiḥ yajamāmasya sīda' etad barhiḥ, yadetadagatagratastīrṇamagreṇa hotāraṃ barhiḥ sīd "sa pratigarāyopaviśati"-iti hyuktam, yajamānasya abhipretakāmāvāptaye āsīda | mā avamaṃsthāścireṇaitacchasyata iti, upaviṣṭaścet tvaṃ mamāgrataḥ | 'atha' anantarameva 'bhūt' bhavati | 'ukthaṃ' śastrametat, 'indrāya' indrārthaṃ 'śastam' nātra mama vāṅge mūpetyabhiprāyaḥ || evamiyamabhivahanastutiḥ, athavā adhiṣavaṇapravādā stutiḥ, ubhayathāpi tu iyam "aindrī tveva śasyate" idamevakamabhidhānamatra vyutpādyata ityabhiprāyaḥ |
16 |
63.4
"paritakmyā (27)"-"iti" etat "upariṣṭād vyākhyāsyāmaḥ" ṣoḍaśādhyāye, tatra hi'etat "kimi̱cchantī̍ sa̱ramā̱ preda̱ māna̍ṭ (ṛ0 maṃ0 8, 6, 5, 1)"-ityetasmin mantre prasaktamāyāsyatīti lāghavārthamuktamiti |
16 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit