Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 63.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 63.3

Language
Sanskrit

63.3

viśvāmitrasyeyamārṣam | triṣṭup | hotā bravīti-he "adhvaryo !" ehi "prati gṛṇīhi" "śaṃsāva" āvāmubhāvapi, na hyapratigīryamāṇaṃ śasyate, nāpyaśasyamānaṃ pratigīryate, evamitaretaropakāra katvamabhipretyoktaṃ dvivacanam-śaṃsāva-iti | evamitaretaraguṇasampannametat "vāhaḥ" stotraṃ "kṛṇavāva" āvām | stoma eva hi devānāṃ voḍhā bhavati | "vāhi̍ṣṭho vāṃ havānāṃ stoma̍ḥ | (ṛ0 saṃ0 6, 2, 29, 1)"-iti, "voḍhṛtamo hānānāṃ stomaḥ"-iti hi vakṣyati | evamiyamabhivahanastutiḥ || evametacchaṃkhamabhivoḍhṛ ābhimukhyagāmi "idam" "indrāya" indrārtham, "juṣṭam" priyam, tasya yathā syāt tathā kurvaḥ || anye tvenām "adhiṣavaṇapravādāṃ" somābhiṣavaṇapravādinīṃ "stutiṃ" "manyante" vāhaḥśabdo hi udakavāhābhidhānasārūpyāt tatra yuktarūpatara iti kṛtvā yadā punarevaṃ, tadaivamartho yojyaḥ,- indrāya idaṃ vāhaḥ somodakapūrṇamadhiṣavaṇaphalakākhyaṃ vāhaḥ juṣṭaṃ priyaṃ yathā syāt tathā kurvaḥ | taddhi su 'śastaṃ' supratigīrṇaṃ ca indrasya prītijanakaṃ bhavati | etadevaṃ karttavyamāvābhyāṃ yataḥ, ato bravīmi, 'edaṃ barhiḥ yajamāmasya sīda' etad barhiḥ, yadetadagatagratastīrṇamagreṇa hotāraṃ barhiḥ sīd "sa pratigarāyopaviśati"-iti hyuktam, yajamānasya abhipretakāmāvāptaye āsīda | mā avamaṃsthāścireṇaitacchasyata iti, upaviṣṭaścet tvaṃ mamāgrataḥ | 'atha' anantarameva 'bhūt' bhavati | 'ukthaṃ' śastrametat, 'indrāya' indrārthaṃ 'śastam' nātra mama vāṅge mūpetyabhiprāyaḥ || evamiyamabhivahanastutiḥ, athavā adhiṣavaṇapravādā stutiḥ, ubhayathāpi tu iyam "aindrī tveva śasyate" idamevakamabhidhānamatra vyutpādyata ityabhiprāyaḥ |
16 |

Linked texts (1)