Yāska's Nirukta 65.17
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 65.17
- Language
- Sanskrit
65.17
bharadvājasyeyamarṣam | triṣṭup | ukthaparyāyeṣvacchāvākasya śastre mādhyandine savane viniyuktā || "adyācin" adya "nūcit" purāpi"tadapaḥ nadīnāṃ" sambandhikaṃ tadapaḥ karma vartate | "ābhyo" nadībhyaḥ 'gātuṃ' mārgam 'aradaḥ' pravahaṇārthaṃ vyalikhaḥ iti yat karma tat sarvamanupakṣīrṇaṃ vartate ityarthaḥ | api ca tvadājñayā 'parvatāḥ' girayaḥ 'niṣeduḥ' niṣaṇṇāḥ | utpatnaṃ parityajya kacideva sthāne naiścalyenopaviṣṭā babhūvuḥ 'admasado na' annamadanīyamannaṃ tadarthaṃ sīdantaḥ puruṣā iva yathā te bhojanārthaṃ naiścalyenāsate ityarthaḥ | ataḥ kāraṇāt he'sukato!' śobhanakarman 'indra'! tvayā 'rajāṃsi'sarve lokāḥ 'dṛḷhāni'dṛḍhīkṛtānītyarthaḥ | "adya [ca]'" "purā ca" "tadeva karma" 'nadīnāṃ' varttate || katamat ? 'yat' uddiśya vahanaṃ karma | kathaṃ nāma ? asya lokasyopakārāyojasrametā vaheyuriti | 'gātuṃ' gamanamārgam 'ābhyaḥ' nadībhyo'rthāya tvam 'aradaḥ' akhanastvam | kiṃ ? gamanam gacchantyaneneti gamanam | he 'indra!' tadeva karmādyāpi varttate, tāsāṃ nadīnām, yathā vyādiṣṭameva tvayā | nābhiradyāpi tadanuṣṭhīyata ityabhiprāyaḥ | yaduktaṃ purastādapi"indro̍ a̱smāṃ ara̍dan"-ityatra | evaṃ tāvadayaṃ tvayaiva nadyadhīnenopakāreṇānugṛhyate lokaḥ || kiñca, 'niparvatā admasado na seduḥ' | ya ete parvatāḥ parvavanto meghāḥ, admasadḥ niṣpādiyatavyamannamasmābhirityetamarthamuddiśyāntarikṣaloke sīdanti, avatiṣṭhante, gacchanti vā, te'pi yuṣmadīyopamṛditā evodakabhūtāḥ, nīcairbhūbhyāsannaniṣpattyarthaṃ seduḥ sīdantītyarthaḥ | tadeva kṛtvā [kiṃ bahunā ] sarvathāpyudakapradānadvāreṇa tvayaivaitāni, he sukarman ! 'dṛḷhāni' dṛḍhīkṛtāni 'rajāṃsi' lokā ityarthaḥ | tvaṃ cedeṣāmevamannamudakaṃ ca
na vyadhāsyaḥ, sarva evaite lokā nābhaviṣyannityabhiprāyaḥ || ihādyaitasya sannidhau varttamāno nūcidityeṣa purāṇābhidhāyītyupapadyate || iha purāṇanavayorityuktam, tatra purāṇābhidhāyitvasyaitadudāharaṇam, navābhidhāyinaḥ–"nūcinna vāyoramṛtaṃ vi dasyet" atra hi vakṣyati--“navaṃ ca purāṇaṃ ceti” || nūcetyasyodāharaṇam,– “nūca̍ pu̱rā ca̱ sada̍naṃ rayī̱ṇāṃ jā̱tasya̍ ca̱ jāya̍mānasya ca̱ kṣām | sa̱taśca̍ go̱pāṃ bha̍vataśca̱ bhūre̍rde̱vā a̱gniṃ dhā̍rayandraviṇo̱dām || (ṛ0 saṃ0 1,7, 4, 2)” iti | kutsasyeyamārṣam | triṣṭup | pṛṣṭhadyasya ṣaṣṭhe'hani agnimārute śastre jātavedasye sūkte śasyete ||“nūca purā ca sadanam” adya ca purā ca sadanam | kasya ? “rayīṇāṃ” dhanānām | kiṃca, ‘jātasya’ utpannasya ‘jāyamānasya’ ‘ca’ abhiniṣpadyamānasya bhūtajātasya ‘kṣām’ nivāsamityarthaḥ| “tasmāt sarvānṛtūn paśavo'gnimabhisarpantīti vijñāyate” | ‘yatra gāṃ śayānāṃ nirjagāti mṛtāmetāmadvidvān manyate'nvagnau hyevaite praviśantīti ca vijñāyate”| tasmādupapadyate sthānatvaṃ nivāsatvaṃ cāgneḥ| ‘sataśca’ niṣpannasya bhūtajātasya ‘gopāṃ’ goptāram, ‘bhavataśca’ utpadyamānasya ‘bhūreḥ’bahunaḥ, goptāramityanuvarttate | ya evalakṣaṇo'gnistaṃ ‘draviṇodāṃ’ dhanasya dātāram, ‘devāḥ’ ‘dhārayan’ dhṛtavanta ityarthaḥ | kva ? havirvahanakarmaṇi | “athā devā dadhire havyavāham”-iti vakṣyati | evamiha purā hyetyasya sannidhau nūcetyeṣa śabdo varttamāno navābhidhāyītyupapadyate| purāṇābhidhāyitve paryeṣyemasyodāharaṇam |
4 |
3,4 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit